Asit, Baz, pH ve Çözünürlük Dengesi

Asit ve bazların tanımı kimyanın gelişimiyle birlikte üç aşamadan geçmiştir. Her tanım, bir öncekinin açıklayamadığı durumları kapsayacak şekilde genişletilmiştir.

Arrhenius Tanımı (1887)

Svante Arrhenius, sulu çözelti temelli bir tanım önerdi:

• Asit: Suda çözündüğünde H⁺ iyonu veren madde. Örnek: HCl(aq) → H⁺(aq) + Cl⁻(aq)
• Baz: Suda çözündüğünde OH⁻ iyonu veren madde. Örnek: NaOH(aq) → Na⁺(aq) + OH⁻(aq)

Bu tanım basit ve çoğu sınav sorusu için yeterlidir. Bir asitin turnusol kâğıdını kırmızıya, bir bazın kırmızı turnusolu maviye çevirmesi de Arrhenius tanımıyla uyumludur.

Brønsted-Lowry Tanımı (1923)

Johannes Brønsted ve Thomas Lowry birbirinden bağımsız olarak daha kapsamlı bir tanım geliştirdi: anahtar kavram proton (H⁺) alışverişidir.

• Asit: Proton veren madde.
• Baz: Proton alan madde.

Bu tanım su gerektirmez; gaz fazındaki NH₃ + HCl → NH₄Cl tepkimesinde de HCl asit, NH₃ baz olarak rol alır.

Konjuge (Eşlenik) Asit-Baz Çifti

Brønsted-Lowry'nin en güzel tarafı proton alışverişinin her zaman iki yönlü (tersinir) olmasıdır. Bir asit protonunu verdiğinde ortaya çıkan tür o asitin konjuge bazı olur; bir baz proton aldığında ortaya çıkan tür o bazın konjuge asididir.

Kural: Konjuge asit-baz çiftinin üyeleri aralarında tam bir hidrojen iyonu farkı taşır. Hidrojeni fazla olan asit, az olan baz rolündedir.

Amfoter Tür Kavramı

Bir madde bir tepkimede asit, başka bir tepkimede baz gibi davranabiliyorsa o maddeye amfoter denir. Bu niteleme için maddenin iki farklı tepkimede gözlemlenmesi şarttır.

Su amfoter türe klasik örnektir:

• NH₃ + H₂O ⇌ NH₄⁺ + OH⁻ — burada H₂O proton verir, asit gibi davranır.
• HCl + H₂O → H₃O⁺ + Cl⁻ — burada H₂O proton alır, baz gibi davranır.

Oksitlerin Asit-Baz Karakteri

Arrhenius'un açıklayamadığı oksit durumu şu şekilde sınıflandırılır:

• Asidik oksit: Ametalin oksijence zengin bileşikleri (CO₂, SO₂, SO₃, N₂O₅, P₂O₅). Suyla birleşince asite dönüşür: CO₂ + H₂O → H₂CO₃.
• Bazik oksit: Amfoter olmayan metallerin oksitleri (Na₂O, MgO, CaO). Suyla birleşince baza dönüşür: Na₂O + H₂O → 2NaOH.
• Amfoter oksit: Al, Zn, Sn, Pb, Cr, Be gibi amfoter metallerin oksitleri. "Al Sana Papuç Zannetme Çarık Beyefendi" kodlamasıyla hatırlanır. Hem asitle hem bazla tepkime verir.
• Nötr oksit: Ametal sayısı ≥ oksijen sayısı (CO, NO, N₂O). Ne asitle ne bazla tepkime verir.

Lewis Tanımı (1923)

Gilbert Lewis, tanımı elektron çiftine bağlayarak en genel hâle taşıdı:

• Lewis asidi: Elektron çifti alan tür. Örnek: BF₃, AlCl₃, H⁺.
• Lewis bazı: Elektron çifti veren tür. Örnek: NH₃, OH⁻, H₂O (üzerinde ortaklanmamış çift taşır).

Her Brønsted asidi-bazı aynı zamanda bir Lewis asidi-bazıdır ama tersi doğru değildir: BF₃ proton vermez, ancak elektron çifti aldığı için Lewis asididir. AYT müfredatında ağırlık Arrhenius ve Brønsted-Lowry tanımlarındadır.

Sınavda 5 Saniye Hatırlatma — Akronim ve Mnemonikler

Sınava bir hafta varsa yalnızca aşağıdaki tabloyu ezberlemek bile asit-baz kalıplarının yarısını çözer.

Saf su elektriği çok zayıf iletir. Bunun sebebi suyun çok küçük bir kısmının kendi kendine iyonlaşmasıdır. Bu olaya otoiyonizasyon (otoprotoliz) denir:

H₂O(s) + H₂O(s) ⇌ H₃O⁺(aq) + OH⁻(aq)

Kısaca: H₂O ⇌ H⁺ + OH⁻

Burada H⁺ (proton) ve H₃O⁺ (hidronyum) gösterimi eşdeğer kabul edilir. Proton adlandırmasının sebebi H atomunun elektronunu kaybettiğinde geriye sadece protonunun kalmasıdır.

Suyun İyonlaşma Sabiti K_w

Bu denge endotermiktir ve denge sabitine özel bir isim verilmiştir: K_w (water constant).

Saf suda [H⁺] = [OH⁻] olduğu için:

[H⁺]² = 10⁻¹⁴ ⇒ [H⁺] = 10⁻⁷ M

Bu da pH = 7'nin neden "nötr" kabul edildiğinin sayısal temelidir.

pH ve pOH Kavramları

Sulu çözeltilerdeki H⁺ ve OH⁻ derişimleri genelde çok küçük olduğundan işlem yapmak zordur. Sørensen 1909'da bu değerleri tam sayıya yaklaştıran bir ölçek önerdi:

p harfi "power" (güç) anlamındadır. Logaritma tabanı 10'dur. Derişim 10 üzeri bir sayı olarak verilirse işlem kestirmedir: üstteki sayının karşıtı doğrudan pH'tır. Örnek: [H⁺] = 10⁻⁴ ⇒ pH = 4.

Kritik İlişki: pH + pOH = 14

K_w = [H⁺]·[OH⁻] = 10⁻¹⁴ ifadesinin her iki yanının negatif logaritması alınırsa:

-log([H⁺]·[OH⁻]) = -log(10⁻¹⁴)

Logaritmanın çarpım kuralı uygulanınca:

(-log[H⁺]) + (-log[OH⁻]) = 14

pH + pOH = 14 (25°C)

Asit-Baz pH Skalası

pH 0 Tuzağı

log 1 = 0 olduğu için 1 M asit çözeltisinin pH'ı 0'dır. Özellikle bazı problemlerde [H⁺] = 1 M bulunduğunda hızlı işaretleme refleksiyle cevap "1" olarak doldurulabilir. Oysa pH 0 da pH 14 gibi skalanın uçlarından biridir ve tamamen mümkündür.

Bir asitin "kuvveti", suya verebildiği H⁺ oranıyla ölçülür. Bu ölçüt iki sınıfa ayırır:

Kuvvetli Asit ve Bazlar

Suda %100 iyonlaşırlar. Denklemde tek yönlü ok kullanılır:

• Kuvvetli asitler: HCl, HBr, HI, HNO₃, H₂SO₄, HClO₄
• Kuvvetli bazlar: NaOH, KOH, LiOH, Ca(OH)₂, Ba(OH)₂

Kuvvetli 0,1 M HCl çözeltisinde [H⁺] = 0,1 M yani pH = 1 olması, asitin tamamen iyonlaştığının kanıtıdır.

Zayıf Asit ve Bazlar

Suda kısmen iyonlaşırlar. Denklemde çift yönlü denge oku kullanılır. İyonlaşma dengede durduğu için K sabiti tanımlanır:

• Zayıf asitler: HF, HCN, CH₃COOH (asetik asit), HCOOH (formik asit), HClO, HNO₂
• Zayıf bazlar: NH₃, piridin (C₅H₅N), anilin (C₆H₅NH₂), morfin (doğal alkaloitler)

Asitlik Denge Sabiti K_a

Zayıf bir asit HA için:

HA(aq) ⇌ H⁺(aq) + A⁻(aq)

K_a büyüdükçe asitin iyonlaşma yüzdesi ve asitlik kuvveti artar. Birkaç zayıf asitin K değerini karşılaştırmak asitlik sıralaması yapmanın en güvenli yoludur.

Bazlık Denge Sabiti K_b

Zayıf bir baz B için:

B(aq) + H₂O(s) ⇌ BH⁺(aq) + OH⁻(aq)

K_a · K_b = K_w İlişkisi

Bir asit HA ile konjuge bazı A⁻ için iki denge sabitinin çarpımı her zaman K_w'ye eşittir:

Bu ilişki asitlik ile konjuge bazının bazlığı arasında ters orantı kurar: Bir asit ne kadar kuvvetliyse konjuge bazı o kadar zayıftır.

Asitlik Kuvvetini Belirleyen Faktörler

• Organik asitlerde karbon sayısı: —COOH grubunun üzerindeki elektron çekme yeteneği karbon sayısı arttıkça azalır; asitlik düşer. HCOOH > CH₃COOH > C₂H₅COOH sırası bunu gösterir.
• Aynı grupta ametal hacmi: 7A grubunda F'tan I'a atom çapı büyüdükçe H'yi tutma yeteneği azalır; verme kolaylığı artar. HI > HBr > HCl > HF.
• Oksijen sayısı (oksiasitler): Aynı merkez atomlu oksitlerde oksijen artarsa O—H bağındaki elektron çekme artar, H kolayca verilir. HClO₄ > HClO₃ > HClO₂ > HClO.

Bazlık Kuvvetini Belirleyen Faktörler

• Aynı grupta metal çapı: 1A grubunda Li'dan K'ya çap büyüdükçe M—OH bağı zayıflar; OH kolay verilir. KOH > NaOH > LiOH.
• Aynı periyotta soldan sağa: Çap küçüldükçe bağ güçlenir, bazlık azalır. NaOH > Mg(OH)₂ > Al(OH)₃.

Zayıf asitlerin pH'ını bulmak AYT'nin en sayısal bölümüdür. İki yol vardır; biri kısayol formül, diğeri başlangıç-değişim-denge (BDS) tablosu. BDS tablosu her varyasyonu çözebildiği için tercih edilmelidir.

Yöntem 1: BDS Tablosu

Örnek: 0,01 M HF çözeltisinin pH'ını bulun (K_a = 10⁻⁶).

İyonlaşma denklemi: HF ⇌ H⁺ + F⁻

Başlangıç derişiminin yanında iyonlaşan miktar (x) çok küçük olduğundan [HF]'den x çıkarılmaz. Bu varsayım K_a/c oranı küçükken (yaklaşık <0,05) geçerlidir.

K_a ifadesine yerleştirince:

K_a = [H⁺][F⁻]/[HF] ⇒ 10⁻⁶ = x²/0,01 = x²/10⁻²

x² = 10⁻⁸ ⇒ x = 10⁻⁴ M

Yani [H⁺] = 10⁻⁴ M ve pH = 4.

Yöntem 2: Kısayol Formülü

BDS tablosundan çıkarılan formül:

Yukarıdaki örnek: [H⁺] = √(10⁻⁶ · 10⁻²) = √(10⁻⁸) = 10⁻⁴ M. Aynı sonuç.

İyonlaşma Yüzdesi

α = (iyonlaşan miktar / başlangıç derişimi) × 100

Yukarıdaki örnekte α = (10⁻⁴ / 10⁻²) × 100 = %1.

Formül: α = √(K_a/c) × 100 (%). Derişim azaldıkça iyonlaşma yüzdesi artar (su ekleyip seyreltmek bunu sağlar) ancak [H⁺] azalır. Yani pH yükselir.

Örnek Soru: Zayıf Baz Hesabı

0,1 M NH₃ çözeltisinin pH'ı 9 ölçülmüş. K_b değerini bulun.

pH = 9 ⇒ pOH = 5 ⇒ [OH⁻] = 10⁻⁵ M.

BDS tablosu: NH₃ + H₂O ⇌ NH₄⁺ + OH⁻. Başlangıçta 0,1 M NH₃; dengede [OH⁻] = 10⁻⁵. Yani x = 10⁻⁵.

[NH₃]_denge ≈ 0,1; [NH₄⁺] = [OH⁻] = 10⁻⁵.

K_b = (10⁻⁵)² / 0,1 = 10⁻¹⁰ / 10⁻¹ = 10⁻⁹.

Saf Sudan Gelen İyon Katkısı Tuzağı

Başlangıç derişimi çok seyreltilmiş asitlerde ([HCl] = 10⁻⁸ M gibi), sudan gelen 10⁻⁷ M katkıyı ihmal etmek yanlış sonuç verir. Böyle durumda çözeltinin [H⁺]'ı HCl'dan + sudan gelen iki katkının toplamıdır; tam logaritma hesabı gerekir. AYT'de bu kalıp nadirdir ama logaritmalı seçenek görünce akla gelmelidir.

Bir asit ile bir bazın tepkimesinde ürün olarak tuz ve su oluşur. Net iyon denklemi her nötralleşmede aynıdır:

Bu olayın mol düzeyinde anlaşılması AYT sorularının yarısından fazlasını çözer.

Tam Nötralleşme Koşulu

Tam nötralleşme, ortamdaki H⁺ ile OH⁻ mol sayılarının eşit olduğu durumdur:

Asit mol sayısı ≠ H⁺ mol sayısıdır. Tesir değerliği devreye girer:

n(H⁺) = n(asit) · (tesir değerliği)_asit = M_a · V_a · a

n(OH⁻) = n(baz) · (tesir değerliği)_baz = M_b · V_b · b

Tesir Değerliği Tablosu

Örnek: Tam Nötralleşme

200 mL 0,2 M H₂SO₄ çözeltisini tam nötralleştirmek için 0,1 M KOH'dan kaç mL gerekir?

M_a · V_a · a = M_b · V_b · b

0,2 · 200 · 2 = 0,1 · V_b · 1

80 = 0,1 · V_b ⇒ V_b = 800 mL.

Kısmi Nötralleşme (Biri Fazlaysa)

Asit ve bazın biri diğerinden fazlaysa tam nötralleşme olmaz; fazla olanın mol sayısı net iyon olarak kalır:

• Asit fazlaysa: Çözelti asidik, pH < 7.
  [H⁺] = (n_H⁺ − n_OH⁻) / V_toplam
• Baz fazlaysa: Çözelti bazik, pH > 7.
  [OH⁻] = (n_OH⁻ − n_H⁺) / V_toplam

Ortamın pH'ı, fazla olan türün mol sayısından kalanına göre hesaplanır.

Örnek: Kısmi Nötralleşme

100 mL 0,7 M HNO₃ ile 200 mL 0,2 M KOH karıştırıldığında son çözeltinin pH'ı kaç olur?

n(H⁺) = 0,7 · 100 · 1 = 70 mmol

n(OH⁻) = 0,2 · 200 · 1 = 40 mmol

Asit fazla; artan: 70 − 40 = 30 mmol H⁺.

V_toplam = 100 + 200 = 300 mL

[H⁺] = 30 mmol / 300 mL = 0,1 M = 10⁻¹ ⇒ pH = 1.

Tuzların Hidrolizi ve Ortamın pH'ı

Nötralleşme sonucunda oluşan tuz, ortamı her zaman nötr yapmaz. Tuzu oluşturan asit ve bazın kuvvetine bağlıdır:

Bu durum tuz iyonlarının suyla etkileşimi (hidroliz) sonucu oluşur: NH₄⁺ + H₂O ⇌ NH₃ + H₃O⁺ tepkimesi H₃O⁺ ürettiği için ortamı asidik yapar.

Titrasyon, derişimi bilinen bir çözelti yardımıyla derişimi bilinmeyen bir çözeltinin derişimini bulma yöntemidir. Laboratuvarda üç parça kullanılır:

• Büret: Üst uzun ince boru; derişimi bilinen standart çözelti buraya yerleştirilir.
• Erlenmeyer: Alttaki geniş cam kap; derişimi bilinmeyen çözelti ile birkaç damla indikatör bulunur.
• İndikatör: Asidik-bazik ortamda renk değiştiren madde (fenolftalein pH 8–10 arası renk değiştirir; metil oranj pH 3–4).

Büretten damla damla eklenen çözelti erlenmeyerdekini nötralleştirir. İndikatörün renk değiştirdiği anda büret kapatılır. Bu noktaya dönüm noktası (eşlerlik noktası) denir.

Eşlerlik Noktasının Matematiksel Tanımı

Eşlerlik noktasında ortamdaki H⁺ mol sayısı OH⁻ mol sayısına eşittir. Yani:

M_a · V_a · a = M_b · V_b · b

Bu eşitlikte üç büyüklük biliniyor, biri bilinmiyor. Bilinmeyen büyüklük asitin ya da bazın derişimidir; titrasyon bu değeri verir.

Bürete Ne Eklenir?

• Derişimini bilmediğin asit varsa bürete baz ekle.
• Derişimini bilmediğin baz varsa bürete asit ekle.

Zıt türlerin nötralleşme tepkimesi gerçekleştirmesi için bu kurallama gereklidir.

Kuvvetli Asit + Kuvvetli Baz Titrasyonu — pH Grafiği

Örnek Titrasyon Sorusu

50 mL monoprotik asit çözeltisi 0,1 M NaOH ile titre ediliyor. 25 mL NaOH eklendiğinde dönüm noktasına ulaşılıyor. Asitin derişimi kaçtır?

M_a · V_a · a = M_b · V_b · b

M_a · 50 · 1 = 0,1 · 25 · 1 ⇒ M_a = 2,5/50 = 0,05 M.

İndikatör Seçimi

İyi bir indikatör renk değişim aralığı eşlerlik noktasının pH'ını kapsamalıdır.

• Fenolftalein (pH 8–10): Zayıf asit + kuvvetli baz titrasyonunda uygundur (eşlerlik pH > 7).
• Metil oranj (pH 3–4): Kuvvetli asit + zayıf baz titrasyonu için uygun.
• Turnusol (pH 5–8): Sınır aralığı geniş, hassas titrasyonda güvenilir değil.

Tampon çözelti, eklenen küçük miktar asit ya da baza karşı pH'ının çok az değişmesini sağlayan özel bir karışımdır.

Tampon Nasıl Oluşturulur?

İki temel reçete vardır:

• Asidik tampon: Zayıf asit + o asitin tuzu (konjuge baz). Örnek: CH₃COOH (asetik asit) + CH₃COONa (sodyum asetat).
• Bazik tampon: Zayıf baz + o bazın tuzu (konjuge asit). Örnek: NH₃ + NH₄Cl.

Kuvvetli asit ile kuvvetli baz karışımı tampon oluşturmaz — kuvvetli elektrolitler çözeltide tamamen iyonlaşarak %100 etkili oldukları için pH'ı değiştirecek tamponlayıcı etki bırakmazlar.

Tampon Etkinin Kimyası

CH₃COOH / CH₃COO⁻ tamponuna dışarıdan H⁺ ilave edilirse:

CH₃COO⁻ + H⁺ → CH₃COOH

Gelen H⁺ asetat iyonu tarafından tutulur; serbest H⁺ birikmez, pH önemli oranda değişmez.

Dışarıdan OH⁻ ilave edilirse:

CH₃COOH + OH⁻ → CH₃COO⁻ + H₂O

Gelen OH⁻ zayıf asit tarafından tutulur; yine pH sabit kalır.

Henderson-Hasselbalch Denklemi

Tampon pH'ı K_a ile derişim oranına bağlıdır:

Asit ve konjuge baz derişimleri eşit olduğunda log 1 = 0 olduğu için pH = pK_a olur. Bu tamponun "maksimum tamponlama" ettiği noktadır.

Günlük Yaşamdan Tampon Örnekleri

• Kan pH'ı (7,35–7,45): Karbonik asit / bikarbonat tamponu (H₂CO₃ / HCO₃⁻). Fazla asit solunum yoluyla CO₂ olarak atılır.
• Hücre içi: H₂PO₄⁻ / HPO₄²⁻ fosfat tamponu.
• Okyanus: CO₂ / HCO₃⁻ / CO₃²⁻ sistemi okyanus pH'ını 8 civarında tutar.
• İlaç üretimi: Birçok ilacın etkinliği dar bir pH aralığına bağlı olduğu için formülasyonunda tampon kullanılır.
• Konserve: Mikroorganizma üretimini engellemek için pH sabitleme.

Bütün tuzlar eşit miktarda çözünmez. Bazı tuzlar (NaCl, KNO₃) suya iyice çözünürken bazıları (AgCl, BaSO₄, PbI₂) çok az çözünür. Az çözünen tuzların doygun çözeltilerinde dinamik bir denge kurulur:

A_mB_n(k) ⇌ mA^n⁺(aq) + nB^m⁻(aq)

Çözünme hızı çökelme hızına eşit olduğunda çözünürlük dengesine ulaşılır. Bu denge için denge sabiti K_sp (solubility product, çözünürlük çarpımı) olarak adlandırılır.

K_sp Yazma Kuralı

Katı madde dengede yazılmaz (derişimi sabittir). Katsayılar denge sabitinde üst olarak yazılır.

Örnek K_sp İfadeleri

Molar Çözünürlük (s) vs K_sp

Kavram karışıklığı sık görülür. Ayrım net olmalı:

• Çözünürlük (s): 1 litre suda kaç mol tuz çözünür? Birimi mol/L. Sayısal olarak tek bir değer.
• Çözünürlük çarpımı (K_sp): İyonların derişimlerinin çarpımı. Genellikle çok küçük bir sayı.

s ve K_sp Arasındaki Bağlantı

AgCl gibi 1:1 tuzda: s mol/L çözünürse [Ag⁺] = [Cl⁻] = s. K_sp = s². Yani s = √K_sp.

PbCl₂ gibi 1:2 tuzda: s mol/L çözünürse [Pb²⁺] = s, [Cl⁻] = 2s. K_sp = s · (2s)² = 4s³. Yani s = ∛(K_sp/4).

Genel (A_mB_n): K_sp = m^m · n^n · s^(m+n).

Örnek Hesaplamalar

Örnek 1: K_sp(CaCO₃) için doygun çözeltideki çözünürlük 6·10⁻⁵ M. K_sp = ?

Denklem: CaCO₃ ⇌ Ca²⁺ + CO₃²⁻. Yani [Ca²⁺] = [CO₃²⁻] = 6·10⁻⁵. K_sp = (6·10⁻⁵)² = 36·10⁻¹⁰ = 3,6·10⁻⁹.

Örnek 2: PbCl₂ için K_sp = 4·10⁻⁹. Molar çözünürlük kaçtır?

4·10⁻⁹ = 4s³ ⇒ s³ = 10⁻⁹ ⇒ s = 10⁻³ M.

Örnek 3: X₂Y₃ formülündeki tuzun doygun çözeltisinde [X] = 2·10⁻³, [Y] = 3·10⁻³. K_sp = ?

Katsayı oranı X:Y = 2:3 olduğu için K_sp = [X]²·[Y]³.
K_sp = (2·10⁻³)² · (4·10⁻³)³ ... (Bu soruda dikkat: derişimler aslında 2s ve 3s'ye karşılık gelir. Derişim oranından katsayıyı çıkar. [X]:[Y] = 2:3 ⇒ sade formül X₂Y₃.)
K_sp = (2·10⁻³)²·(3·10⁻³)³ = 4·10⁻⁶ · 27·10⁻⁹ = 108·10⁻¹⁵ = 1,08·10⁻¹³.

K_sp'yi Etkileyen Faktörler

K_sp'nin sayısal değerini yalnızca sıcaklık değiştirir. Katı eklemek, su eklemek, ortak iyon eklemek K_sp'yi sabit bırakır; yalnız çözünürlüğü (s) etkiler.

• Endotermik çözünme: Sıcaklık artınca K_sp büyür, çözünürlük artar (çoğu katı tuz).
• Ekzotermik çözünme: Sıcaklık artınca K_sp küçülür, çözünürlük azalır (gazların çözünmesi her zaman ekzotermiktir; bu yüzden gazlı içecekler soğuk içilir).

Bir zayıf elektrolitin dengede bulunduğu çözeltiye, dengedeki iyonlardan biriyle aynı iyonu içeren başka bir bileşik eklenirse ne olur? Le Chatelier ilkesi devreye girer.

Ortak İyon Etkisi

Saf suda AgCl çözünürken denge:

AgCl(k) ⇌ Ag⁺(aq) + Cl⁻(aq)

Saf sudaki çözünürlüğü s₀ = √K_sp = √(10⁻¹⁰) = 10⁻⁵ M olsun. Şimdi AgCl'yi 0,01 M NaCl çözeltisinde çözelim. NaCl %100 iyonlaştığı için çözeltide başlangıçta [Cl⁻] = 0,01 M var. AgCl çözünürken ek olarak gelen x kadar Cl⁻ bu 0,01 M'nin yanında çok küçük kalır:

K_sp = [Ag⁺][Cl⁻] = x · (0,01 + x) ≈ x · 0,01

10⁻¹⁰ = x · 10⁻² ⇒ x = 10⁻⁸ M.

Saf suda 10⁻⁵ M çözünen AgCl, 0,01 M NaCl içinde yalnızca 10⁻⁸ M kadar çözünüyor. Çözünürlük 1000 kat düşmüş.

Üç Tip Ortak İyon Sorusu

Tip 1 — Tek İyonlu Tuz + Ortak İyonlu Tuz: AgCl'nin 0,01 M KBr'deki çözünürlüğü yukarıdakine benzer şekilde çözülür. Başlangıçta ortamda Br⁻ olduğundan AgBr dengesi kurulurken ek olarak çözünen Br⁻ ihmal edilir.

Tip 2 — Çok Katsayılı Tuz Ortak İyonla: Ag₂S'nin 0,2 M Na₂S çözeltisindeki çözünürlüğü. Na₂S %100 iyonlaştığı için [S²⁻] ≈ 0,2 M. Ag₂S ⇌ 2Ag⁺ + S²⁻. Dengede [Ag⁺] = 2s, [S²⁻] ≈ 0,2. K_sp = (2s)² · 0,2 = 4s² · 0,2.

Tip 3 — Karışık Katsayılı: PbCl₂'nin 0,1 M CaCl₂'deki çözünürlüğü. CaCl₂ ⇌ Ca²⁺ + 2Cl⁻ yani başlangıçta [Cl⁻] = 0,2 M (CaCl₂'nin katsayısı 2). PbCl₂ ⇌ Pb²⁺ + 2Cl⁻. Dengede [Pb²⁺] = s, [Cl⁻] ≈ 0,2. K_sp = s · (0,2)² = 0,04s.

Çökelme Kontrolü: Q vs K_sp

İki iyonik çözeltiyi karıştırdığımızda çökelme olup olmayacağını Q (iyon çarpımı, K_sp formülüne anlık derişimlerin yerleştirilmesi) ile K_sp kıyaslaması yapar:

• Q > K_sp: Aşırı doymuş; çökelme olur.
• Q = K_sp: Doygun; denge kurulmuş.
• Q < K_sp: Doygun değil; daha fazla çözünebilir, çökelme olmaz.

Örnek: Çökelme Olur mu?

0,01 M Ba(NO₃)₂ çözeltisinden 100 mL ile 0,001 M Na₂SO₄ çözeltisinden 100 mL karıştırılıyor. K_sp(BaSO₄) = 10⁻¹⁰. Çökelme olur mu?

Karıştırma sonrası V_toplam = 200 mL, hacim iki katına çıktığı için derişimler yarıya iner:

[Ba²⁺] = 0,005 M; [SO₄²⁻] = 0,0005 M

Q = [Ba²⁺][SO₄²⁻] = 5·10⁻³ · 5·10⁻⁴ = 25·10⁻⁷ = 2,5·10⁻⁶

Q = 2,5·10⁻⁶ > K_sp = 10⁻¹⁰ ⇒ Çökelme olur.

Ortak İyonun Analitik Kimyadaki Kullanımı

Laboratuvarda bir iyonu çözeltiden çökertmek için o iyonla ortak iyon taşıyan bir tuz eklenir. Gümüş iyonunu çözeltiden uzaklaştırmak için Cl⁻ eklenerek AgCl çöktürülür. Su arıtma tesislerinde sert su iyonları (Ca²⁺, Mg²⁺) karbonat eklenerek çöktürülür.

Bu bölümde konuyu pekiştiren on yedi AYT tarzı çözümlü örnek sunulmaktadır. Soru kalıpları yıllık ÖSYM eğilimlerine göre seçilmiştir; her örnek farklı bir tuzağı işler.

Hızlı Dizin — 17 Soru, 17 Kavram

İlgilendiğin tuzağı doğrudan bul, ilgili çözüme atla.

Örnek 1 — pH 0 Tuzağı

Soru: 0,1 mol Cu(II)O katısını tamamen çözmek için en az 200 mL HNO₃ çözeltisi gereklidir. Bu çözeltinin pH'ı kaçtır?

Çözüm: CuO + 2HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + H₂O. 0,1 mol CuO için 2·0,1 = 0,2 mol HNO₃ gereklidir. 200 mL = 0,2 L'de 0,2 mol ⇒ [HNO₃] = 1 M. HNO₃ kuvvetli asit: [H⁺] = 1 M. pH = -log 1 = 0.

"1" olarak hızlı işaretleme refleksi çoğu kez yanılgıya götürür. Doğru cevap pH = 0.

Örnek 2 — Tampon İçin Tanıma

Soru: Aşağıdaki karışımlardan hangisi tampon çözeltidir?
A) HCl + NaCl   B) NaOH + NaCl   C) CH₃COOH + CH₃COONa   D) HCl + NaOH   E) H₂SO₄ + KCl

Çözüm: Tampon iki bileşenden oluşur: bir zayıf asit/baz ve onun tuzu.
A) Kuvvetli asit + tuz, tampon değil.
B) Kuvvetli baz + tuz, tampon değil.
C) Zayıf asit (CH₃COOH) + konjuge tuzu (CH₃COONa) — tampon.
D) Kuvvetli asit + kuvvetli baz, nötralleşme oluşur.
E) Kuvvetli asit + tuz, tampon değil.
Cevap: C.

Örnek 3 — Tam Nötralleşme

Soru: 340 g kütlece %20'lik H₂A çözeltisini tamamen nötralleştirmek için 2 M Na(OH) çözeltisinden 2 L gerekli olduğuna göre, H₂A'nın mol kütlesi kaç g/mol'dür?

Çözüm: Çözeltide gerçek H₂A kütlesi: 340 · 0,20 = 68 g. Mol sayısı = 68/M_A.

n(H⁺) = (68/M_A) · 2 = 136/M_A (H₂A'nın tesir değerliği 2).

n(OH⁻) = 2 · 2 · 1 = 4.

Tam nötralleşme: 136/M_A = 4 ⇒ M_A = 34 g/mol.

Örnek 4 — Zayıf Asit pH

Soru: K_a = 1,6·10⁻⁵ olan 1 M CH₃COOH çözeltisinin iyonlaşma yüzdesi kaçtır?

Çözüm: BDS tablosu: CH₃COOH ⇌ CH₃COO⁻ + H⁺. x = iyonlaşan. K_a = x²/1 = 1,6·10⁻⁵.

x = √(1,6·10⁻⁵) = √(16·10⁻⁶) = 4·10⁻³ M.

İyonlaşma yüzdesi: α = (4·10⁻³ / 1) · 100 = %0,4.

Örnek 5 — Ortak İyon Etkisi

Soru: K_sp(AgBr) = 10⁻¹². 0,01 M KBr çözeltisinde AgBr'nin çözünürlüğü kaç M'dir?

Çözüm: KBr → K⁺ + Br⁻. Başlangıçta [Br⁻] = 0,01 M. AgBr ⇌ Ag⁺ + Br⁻. Çözünme s kadar olursa [Ag⁺] = s, [Br⁻] ≈ 0,01.

K_sp = s · 0,01 = 10⁻¹² ⇒ s = 10⁻¹⁰ M.

Saf sudaki çözünürlük 10⁻⁶ M'dir; ortak iyonla çözünürlük 10⁻¹⁰'a düşer (10.000 kat).

Örnek 6 — Titrasyon

Soru: 100 mL HNO₃ çözeltisi 0,2 M KOH ile titre ediliyor. Başlangıç pH'ı 1, 50 mL KOH eklendiğinde dönüm noktasına ulaşılıyor. Bu veriler tutarlı mıdır?

Çözüm: pH = 1 ⇒ [H⁺] = 0,1 M. HNO₃ monoprotik kuvvetli asit olduğu için [HNO₃] başlangıçta = 0,1 M.

Kontrol: 0,1 · 100 · 1 = 0,2 · V_b · 1 ⇒ V_b = 10/0,2 = 50 mL. Evet, tutarlı.

Örnek 7 — Konjuge Asit-Baz

Soru: HF + H₂O ⇌ F⁻ + H₃O⁺ tepkimesinde aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) HF asit gibi davranır.   B) H₂O baz gibi davranır.   C) F⁻, HF'nin konjuge bazıdır.   D) H₃O⁺, H₂O'nun konjuge asididir.   E) F⁻, H₃O⁺'nın konjuge bazıdır.

Çözüm: Tepkimede HF protonunu verir (asit), H₂O proton alır (baz). Konjuge çift kuralı: aralarında tek H farkı olan madde çifti. HF/F⁻ (birinci çift), H₂O/H₃O⁺ (ikinci çift). A/B/C/D ifadeleri doğru. E ise yanlış: F⁻, HF'nin konjuge bazıdır; H₃O⁺'nın konjuge bazı H₂O'dur (H₃O⁺ → H₂O + H⁺). Cevap: E.

Örnek 8 — K_sp Hesabı

Soru: Pb(OH)₂'nin 1 M çözeltisinin K_b = 4·10⁻⁹. Bu çözeltideki [H⁺] kaç M'dir?

Çözüm: Pb(OH)₂ ⇌ Pb²⁺ + 2OH⁻. BDS: başlangıç 1 M, değişim −x/+x/+2x. K_b = x · (2x)² / 1 = 4x³ = 4·10⁻⁹.

x³ = 10⁻⁹ ⇒ x = 10⁻³. Dikkat: x Pb²⁺ derişimidir; [OH⁻] = 2x = 2·10⁻³.

[H⁺] = K_w / [OH⁻] = 10⁻¹⁴ / (2·10⁻³) = 0,5·10⁻¹¹ = 5·10⁻¹².

Bu soru üç tuzak taşır: (1) değişim satırında 2x katsayısı, (2) K_b ifadesinde karesi, (3) x değil 2x OH'tır ve soruda H⁺ istenir.

Örnek 9 — Karıştırma Sonrası pH

Soru: pH değeri 2 olan 500 mL HNO₃ çözeltisine su ekleyerek 1000 mL'ye tamamlandıktan sonra üzerine 0,16 g NaOH katısı ekleniyor. Oluşan karışımın pH'ı kaçtır?

Çözüm (üç aşamalı):

Adım 1 — Seyreltme: [H⁺] = 10⁻² M (başlangıçta 500 mL); M₁V₁ = M₂V₂ ⇒ 10⁻² · 500 = M₂ · 1000 ⇒ [H⁺]_yeni = 5·10⁻³ M.

Adım 2 — NaOH molü: n(NaOH) = 0,16/40 = 4·10⁻³ mol = n(OH⁻).

Adım 3 — Nötralleşme: V_toplam ≈ 1 L (katı eklemesi hacmi değiştirmez).

n(H⁺) = 5·10⁻³ · 1 · 1 = 5·10⁻³ mol; n(OH⁻) = 4·10⁻³ mol.

Asit fazla. [H⁺]_son = (5·10⁻³ − 4·10⁻³)/1 = 10⁻³ M. pH = 3.

Bu çok aşamalı soru kalıbı, seyreltme + katı ekleme + kısmi nötralleşmeyi birleştirir. Sırayla çözmek şarttır.

Örnek 10 — Çözünürlük Sıralaması

Soru: FeS katısı için K_sp verilmiş. Aşağıdaki ortamlardan hangisinde FeS'nin molar çözünürlüğü en büyüktür?
I. 0,1 M Na₂S çözeltisi   II. Saf su   III. 0,1 M Fe(NO₃)₂ çözeltisi

Çözüm: I'de S²⁻ ortak iyon, III'te Fe²⁺ ortak iyon var. II'de ortak iyon yok. Ortak iyon çözünürlüğü azaltır; saf suda çözünürlük en büyüktür. I ve III'te eklenen ortak iyon miktarı eşit (0,1 M) olduğundan bu iki ortamdaki çözünürlükler birbirine eşittir.

Sıralama: II > I = III. Cevap: hesaplama yapmadan ortak iyon kavramıyla çözülebilen bir ÖSYM kalıbı.

Örnek 11 — Morfin (Organik Zayıf Baz)

Soru: Tıpta kullanılan morfin doğal bir zayıf bazdır. 0,01 M morfin çözeltisinin K_b = 10⁻⁶ olduğuna göre pH'ı kaçtır?

Çözüm: Yapı formülü bilinmese bile organik zayıf bazlar tek değerlikli gibi davranır. MOH şeklinde gösterip iyonlaştırma: MOH ⇌ M⁺ + OH⁻.

BDS: başlangıç 0,01, değişim −x/+x/+x. K_b = x²/0,01 = 10⁻⁶ ⇒ x² = 10⁻⁸ ⇒ x = 10⁻⁴ M.

[OH⁻] = 10⁻⁴ ⇒ pOH = 4 ⇒ pH = 10.

Bu soruda önemli olan bileşiği iyonlaştıramayacağını düşündüğünde panik yapmamaktır. Organik zayıf baz her zaman MOH gibi birer değerli kabul edilebilir; K_b ve başlangıç derişimi verilmişse BDS tablosu çözüme götürür.

Örnek 12 — K_sp'den Gram Hesabı

Soru: CaSO₃ katısının 25°C'de K_sp = 2,5·10⁻⁵. 200 mL doygun çözeltisinde kaç gram CaSO₃ bulunur? (M_A(CaSO₃) = 120)

Çözüm: CaSO₃ ⇌ Ca²⁺ + SO₃²⁻. Çözünürlük s olsun; K_sp = s² = 2,5·10⁻⁵ = 25·10⁻⁶.

s = 5·10⁻³ M. Bu doygun çözeltinin derişimidir.

200 mL = 0,2 L'de mol = 5·10⁻³ · 0,2 = 10⁻³ mol.

Kütle = 10⁻³ · 120 = 0,12 g.

Cevap: 0,12 g.

Örnek 13 — Brønsted Konjuge Çift Bulma (H₂O'nun İki Rolü)

Soru: Aşağıda verilen iki sulu çözelti tepkimesinde H₂O'nun rolü ve konjuge bazları için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
I. HCl + H₂O → H₃O⁺ + Cl⁻
II. NH₃ + H₂O ⇌ NH₄⁺ + OH⁻

Çözüm: Brønsted-Lowry tanımına göre proton alan baz, veren asittir.

• I tepkimesinde: H₂O proton alır → baz rolündedir. H₂O'nun konjuge asidi proton kazanmış hâli olan H₃O⁺'tır.
• II tepkimesinde: H₂O proton verir → asit rolündedir. H₂O'nun konjuge bazı proton kaybetmiş hâli olan OH⁻'tır.

İki ayrı tepkimede iki farklı rol gözlemlendiği için H₂O amfoterdir. Tek bir tepkimede tek rol görüldüğünde "amfoter" denilemez; iki ayrı denklem şarttır.

Sınav tuzağı: "I tepkimesinde H₂O'nun konjuge bazı OH⁻'tır" gibi şıklar gelebilir — bu yanlıştır, çünkü I tepkimesinde H₂O baz rolünde olduğu için yalnız konjuge asidi tanımlanabilir, konjuge bazı bu denklemde söz konusu değildir.

Örnek 14 — Tuz Hidrolizi (NH₄Cl Çözeltisi pH'ı)

Soru: 0,1 M NH₄Cl çözeltisinde NH₄⁺ iyonu suyla aşağıdaki gibi hidrolize uğramaktadır:
NH₄⁺ + H₂O ⇌ NH₃ + H₃O⁺
K_b(NH₃) = 10⁻⁵ verilmiştir. Bu çözeltinin pH'ı yaklaşık kaçtır?

Çözüm: NH₄Cl, kuvvetli asit (HCl) ile zayıf bazın (NH₃) tuzudur ⇒ ortam asidik olmalı, pH < 7.

Önce NH₄⁺'ın K_a değerini bul: K_a · K_b = K_w ⇒ K_a = 10⁻¹⁴ / 10⁻⁵ = 10⁻⁹.

BDS tablosu (NH₄⁺ ⇌ NH₃ + H⁺): başlangıç 0,1 M, denge 0,1 − x ≈ 0,1; [NH₃] = [H⁺] = x.

K_a = x²/0,1 = 10⁻⁹ ⇒ x² = 10⁻¹⁰ ⇒ x = 10⁻⁵ M.

[H⁺] = 10⁻⁵ ⇒ pH = 5.

Genel kural: Kuvvetli asit + Zayıf baz tuzunun pH'ı 7'nin altındadır; çözeltideki H⁺'ı zayıf bazın K_b değeri belirler.

Örnek 15 — İndikatör Seçimi

Soru: Aşağıdaki titrasyonların eşlerlik noktası pH'ları verilmiştir. Her biri için en uygun indikatörü seçin.

Çözüm Mantığı: İyi bir indikatörün renk değişim aralığı, eşlerlik noktasının pH'ını kapsamalıdır. Zayıf asit + kuvvetli baz titrasyonunda dönüm noktası bazik tarafa kayar (zayıf asitin konjuge bazı çözeltide birikir) — fenolftalein 8–10 aralığında renk değiştirdiği için uygundur. Kuvvetli asit + zayıf baz titrasyonunda dönüm asidik tarafa kayar; metil oranj 3–4 aralığıyla uyumludur. AYT müfredatında ağırlık kuvvetli-kuvvetli titrasyonlarına verilse de bu seçim mantığı sıkça karşımıza çıkar.

Örnek 16 — Amfoter Tür Tanıma

Soru: Aşağıdaki türlerden hangisi amfoter değildir?
A) H₂O   B) Al(OH)₃   C) Zn(OH)₂   D) HSO₄⁻   E) NaOH

Çözüm: Bir madde amfoterse iki ayrı tepkimede biri asit, diğeri baz rolünde gözlemlenmelidir.

• A) H₂O: NH₃ ile reaksiyonda asit; HCl ile reaksiyonda baz. Amfoterdir.
• B) Al(OH)₃: HCl ile asit-baz reaksiyonu verir (baz gibi); NaOH ile [Al(OH)₄]⁻ oluşturur (asit gibi). Amfoterdir.
• C) Zn(OH)₂: Hem HCl hem NaOH ile tepkime verir; Al(OH)₃ gibi amfoterdir.
• D) HSO₄⁻: Suya proton verebilir (SO₄²⁻ + H₃O⁺) — asit; ya da proton alabilir (H₂SO₄ + OH⁻) — baz. Amfoterdir.
• E) NaOH: Yalnız baz olarak davranır; sadece OH⁻ verir, proton alamaz. Amfoter değildir.

Cevap: E. Sınav tuzağı: "Al(OH)₃ amfoter değildir" şıkkı sıkça çeldirici olarak verilir; amfoter metallerin (Al, Sn, Pb, Zn, Cr, Be) hidroksitleri her zaman amfoterdir.

Örnek 17 — Lewis Asit/Baz Tanıma

Soru: Aşağıdaki tepkimede BF₃ ve NH₃'ün rolleri nedir?
BF₃ + :NH₃ → F₃B—NH₃

A) BF₃ Brønsted asidi, NH₃ Brønsted bazı  
B) BF₃ Lewis asidi, NH₃ Lewis bazı  
C) BF₃ Arrhenius asidi, NH₃ Arrhenius bazı  
D) BF₃ Lewis bazı, NH₃ Lewis asidi  
E) İkisi de amfoterdir

Çözüm: BF₃ yapısında borun değerlik yörüngesinde boş p orbitali bulunur; proton vermez ama elektron çifti kabul eder. NH₃'te azot üzerinde ortaklanmamış elektron çifti vardır; bu çifti boş orbitale verir.

• BF₃: Elektron çifti alır ⇒ Lewis asididir. (Brønsted asidi değildir, çünkü H⁺ vermez. Arrhenius asidi de değildir, çünkü suda H⁺ üretmez.)
• NH₃: Elektron çifti verir ⇒ Lewis bazıdır. (Aynı zamanda Brønsted bazıdır çünkü proton da alır; ancak bu tepkimede proton transferi yok.)

Cevap: B. Önemli ders: Lewis tanımı Brønsted-Lowry'den daha geniştir; her Brønsted asidi Lewis asididir, ama BF₃ ve AlCl₃ gibi sadece Lewis asidi olan türler vardır. AYT müfredatında Lewis tanımı kavramsal düzeyde sorulur, sayısal hesap istenmez.

Genel Strateji Özeti

Bu konu AYT Kimyanın en soru yoğun bölgelerinden biridir. Her yıl en az 2 soru asit-baz, pH ve çözünürlük dengesinden gelir. Kavramsal soruları yorum yaparak, sayısal soruları BDS tablosuyla çözme pratiği şarttır. Konuyu bitirdikten sonra deneme ve sınav soru havuzunda en az 40–50 soru çözmek, kalıpları tanımak için gereklidir.

Sık Hatalar Listesi (Tekrar)

AYT Kimya asit-baz-çözünürlük bölümünde yıllar içinde tekrar eden hatalar ve panzehirleri:

• Tesir değerliği atlama: H₂SO₄ için 2, Ca(OH)₂ için 2 çarpılmadığında cevap tam yarısı ya da iki katı çıkar. Nötralleşmede her zaman a ve b çarpanlarını kontrol et.
• pH ↔ pOH geçişi: Baz sorusunda pH üzerinden yürümek kafa karıştırır. 25°C'de pH + pOH = 14 ilişkisiyle dönüşümü baştan yap.
• pH verildiyse çarpma tuzağı: pH sonucundan elde edilen [H⁺] değeri, tüm asit moleküllerinin iyonlaşmasıyla gelmiş bir değerdir. Başka bir ifadeyle pH = 1 olan bir çözeltide [H⁺] = 0,1 M'dir — yeniden tesir değerliği ile çarpılmaz.
• K_sp'ye katsayı üssü: Pb(OH)₂, PbCl₂, Ag₂S, Ca₃(PO₄)₂ gibi bileşiklerde katsayılar üstel olarak yazılır. (OH⁻)², (Cl⁻)², (Ag⁺)² ihmal edilirse yanıtlar katbekat kayar.
• Çözünürlük (s) ile K_sp karıştırma: s cevap olarak molar derişim, K_sp ise iyon derişimlerinin çarpımıdır. "Çözünürlüğü bul" dendiğinde kök almayı unutma.
• Ortak iyonun K_sp değiştirdiğini sanmak: Ortak iyon yalnız çözünürlüğü azaltır; K_sp sıcaklıkla değişir.
• Seyreltilmiş asit sorusunda su katkısı: 10⁻⁸ gibi çok düşük derişimlerde saf sudan gelen H⁺ katkısını ihmal etmek bazik sonuç verir (ki bu mantıksızdır). Gerçekte toplam [H⁺] biraz 10⁻⁷'nin üstündedir.
• Amfoter etiketi iki tepkime gerektirir: Tek bir tepkimede bir tür sadece asit veya sadece baz davranmışsa amfoter olarak nitelendirilemez.
• Tampon tanıma hatası: Kuvvetli asit + kuvvetli baz karışımı tampon değil, nötralleşme oluşur.

Bu listeyle her deneme sonrası hatalı soruları eşleştirmek, aynı yanılgının tekrarlanmasını engeller ve konuya hakimiyeti hızla yükseltir.