İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı — Sözlü ve Yazılı Dönem

Türklerin İslamiyet'i kabul etmeden önceki döneme ait edebî ürünlere İslamiyet öncesi Türk edebiyatı adı verilir. Bu dönem, Türklerin büyük çoğunlukla Gök Tanrı inancına bağlı oldukları, Uygurlardan itibaren ise Budizm ve Manihaizm gibi dinleri benimsedikleri; göçebe bozkır kültüründen yerleşik hayata geçtikleri uzun bir zaman dilimini kapsar.

AYT'de bu konu, önceki konuda çerçevesini çizdiğimiz "Türk edebiyatının dönemleri" bahsinin ilk ve en somut halkasıdır. Müfredatta bu dönem ikiye ayrılır:

Dönem	Ürünler / Eserler	Aktarım Biçimi
Sözlü Dönem	Sav, sagu, koşuk, destan	Kulaktan kulağa, kopuz eşliğinde; anonim
Yazılı Dönem	Göktürk (Orhun) Yazıtları, Uygur dönemi metinleri	Taşa kazıma (Göktürk) → kâğıda yazma (Uygur)

ÖSYM Bu Konudan Neyi Sordu?

• 2022: Destanın oluşum aşamaları
• 2021: Prens Kalyanamkara ve Papamkara (Uygur dönemi)
• 2020: Bozkurt (Türeyiş/Göktürk) Destanı
• 2019: Oğuz Kağan Destanı

Görüldüğü gibi ÖSYM bu konuyu neredeyse her yıl soruyor. Konuyu ürün adları ve ayırt edici özellikleriyle öğrenen öğrenci, büyük ihtimalle 1 neti garantiler.

Sözlü dönemin diğer adı destan dönemidir. Çünkü bu dönemin en gelişmiş ürünü destandır ve topluluğun ortak hafızası destanlarla şekillenir. Sözlü dönemin kültürel zeminini üç önemli tören belirler:

Üç Temel Tören

Tören	Niteliği	Kısa Kod
Sığır	Av töreni — karın doyurma ve savaş hazırlığı amacıyla	Sığır → avlanma
Şölen (seylan)	Kurban töreni — Gök Tanrı için ak aygır kurban edilir; ziyafet	Şölen → kurban
Yuğ	Ölüm / yas töreni — ölenin yiğitlikleri anlatılır	Yuğ → yas

İlk şiirler ve ilk edebiyat bu törenlerden doğmuştur. Avdan dönen göçebeler akşam ateşin başında kopuz (telli, sazı andıran halk çalgısı) eşliğinde şiirler söyler; şölenlerde kurban sonrası anlatılanlar ve yuğ törenlerinde ölenin ardından yakılan ağıtlar, zamanla edebî türlere dönüşür.

Dönemin Sanatçısı: Şaman

Törenlerde şiir söyleyen, kopuz çalan ve topluluğu coşturan çok yönlü kişiye verilen isim Türk boyuna göre değişir:

• Kam (Altaylarda yaygın)
• Baksı (Kırgızlarda yaygın)
• Ozan (Oğuzlarda)
• Şaman (genel ad)
• Oyun

Şaman yalnız şair değildir; aynı zamanda din adamı, hekim, otacı (eczacı), büyücü, bilge, müzisyen ve dansçıdır. Gök Tanrı inancında ölülerin ruhunu göğe uğurlamak gibi kutsal görevleri de bulunur. Rengârenk tüylerle süslenir, transa geçer, ateşin başında kendinden geçerek şiir söyler. Şiirlerin adı sanı bilinen bir yazarı yoktur; bu yüzden sözlü dönem ürünleri anonim özellik taşır.

Sözlü Dönem Şiirinin Biçim Özellikleri

• Nazım birimi: Dörtlük (dört dizeden oluşan birim)
• Ölçü: Hece ölçüsü — en çok 7'li, 8'li, 11'li, 12'li kullanılır. Sözlü aktarım olduğundan hece sayısında zaman zaman kayma olabilir.
• Uyak: Genellikle yarım uyak ve redif
• Kafiye şeması: aaab / cccb / dddb düzeni — ilk üç dize kendi arasında, dördüncü dize ise tüm dörtlüklerde aynı sesle uyaklıdır. Bu yapıya "koşma tipi kafiye şeması" da denir; halk edebiyatındaki koşmaya kaynaklık eder.
• Dil: Arı (yabancı etkilerden uzak, sade) Türkçe
• Konular: Doğa, hayvan, at, silah, avcılık, savaş, ölüm — halkın hayatında ne varsa
• Bilgi kaynakları: O dönem Türklerle ilgili yazılı bilgiler ağırlıkla Çin ve Moğol kaynaklarından elimize ulaşır.

Sözlü dönemin dört temel ürünü vardır. Her birinin konusu, söylendiği tören, halk ve divan edebiyatındaki karşılığı farklıdır. AYT'de bu ayrımı net yapmak 1 netin anahtarıdır.

1) Sav — Dönemin Atasözü

Sav, İslamiyet öncesi Türklerin atasözlerine verdiği addır. Kısa, özlü, öğüt veren düz yazı cümleleridir; bazen şiirsel (kalıplaşmış, uyaklı) biçimde de karşımıza çıkar. Dörtlük yapısı yoktur.

• Halk edebiyatındaki karşılığı: Atasözü (doğrudan aynı gelenek)
• İlk örnekleri nerede? Orhun Yazıtları
• Diğer önemli örnekleri nerede? Kaşgarlı Mahmud'un Divânü Lugâti't-Türk'ü ve Dede Korkut Hikâyeleri

Örnek savlar:

• "Aç ne yemez, tok ne demez." → Aç önüne ne koyarsan yer; tok ise sürekli konuşur.
• "Erme gökke bulut yük olur." → Tembele bulut bile yük olur.
• "Suv bermeske süt ber." → Su vermeyene süt ver (iyilikle karşılık ver).
• "Bir karga birle kış kelmez." → Bir karga ile kış gelmez.
• "Atası açığ almay yese, oğlunun tışı kamar." → Babası ekşi elma yese oğlunun dişi kamaşır.

2) Sagu — Yuğ Töreninde Söylenen Ölüm Şiiri

Sagu, yuğ törenlerinde ölenin ardından söylenen, onun yiğitliklerini ve erdemlerini anlatan şiirlerdir.

• Nazım birimi: Dörtlük
• Kafiye şeması: aaab / cccb (koşma tipi)
• Söylendiği tören: Yuğ (yas)
• Halk edebiyatındaki karşılığı: Ağıt
• Divan edebiyatındaki karşılığı: Mersiye
• En ünlü örnek: Alp Er Tunga Sagusu (Divânü Lugâti't-Türk'te yer alır)

Alp Er Tunga Sagusu'ndan:

Alp Er Tunga öldi mü / İsiz ajun kaldı mu / Ödlek öçin aldı mu / Emdi yürek yırtılur
"Alp Er Tunga öldü mü? Kötü dünya kaldı mı? Felek öcünü aldı mı? Şimdi yürek yırtılır."

3) Koşuk — Sığır ve Şölende Söylenen Lirik Şiir

Koşuk, sığır (av) ve şölen (kurban) törenlerinde kopuz eşliğinde söylenen; aşk, tabiat, yiğitlik ve kahramanlık temalı lirik şiirlerdir. En çok tabiat teması işlenir.

• Nazım birimi: Dörtlük (3-5 dörtlük civarında, kısa)
• Kafiye şeması: aaab / cccb
• Halk edebiyatındaki karşılığı: Koşma
• Divan edebiyatında konu olarak benzeri: Gazel
• En ünlü örnekler: Divânü Lugâti't-Türk'te yer alır.

4) Destan — Toplumu Derinden Etkileyen Olayların Şiiri

Destan, bir toplumu savaş, göç, salgın, doğal afet gibi kökten etkileyen olayları ve o olaylardaki topluma mal olmuş kahramanları anlatan uzun manzum anlatılardır.

• Nazım birimi: Dörtlük (sayısı sınırsızdır)
• Kafiye şeması: aaab / cccb
• Ölçü: Hece ölçüsü
• Konu: Toplumu derinden etkileyen olay + topluma mal olmuş kahraman

Karşılaştırma Tablosu: Dört Ürünü Birlikte Görmek

Ölçüt	Sav	Sagu	Koşuk	Destan
Nazım biçimi	Düz yazı (bazen şiirsel)	Dörtlük	Dörtlük	Dörtlük
Konu	Atasözü, öğüt	Ölüm, yas	Aşk, doğa, yiğitlik	Toplumu etkileyen olay
Tören	Her yerde	Yuğ	Sığır / Şölen	Sığır / Şölen
Halk edebiyatı karşılığı	Atasözü	Ağıt	Koşma	Halk hikâyesi / destan geleneği
Divan edebiyatı karşılığı	—	Mersiye	Gazel (konu olarak)	—
Örnek / kaynak	DLT, Dede Korkut, Orhun Yaz.	Alp Er Tunga Sagusu (DLT)	DLT	Alp Er Tunga, Oğuz Kağan vb.

Dönemin Önemli Kavramları

• Kurgan: Mezar
• Balbal: Mezar taşı (ölen kişinin öldürdüğü düşman sayısınca dikildiğine inanılır)
• Uçmak: Cennet
• Tamu: Cehennem
• Otağ: Büyük çadır, hükümdar çadırı
• Kımız: Mayalanmış at sütü (İslam öncesine özgü içecek)
• Kopuz: Şamanların şiir söylerken çaldığı telli çalgı

Destan, sözlü dönemin en kapsamlı ürünüdür ve AYT'de sıkça sorulur. Müfredatta destanlar doğal ve yapma olmak üzere ikiye ayrılır.

Doğal Destan – Yapma Destan Karşılaştırması

Ölçüt	Doğal Destan	Yapma Destan
Söyleyeni	Anonim (belli değildir)	Belli bir şair tarafından yazılır
Oluşumu	Uzun bir süreçte, halk arasında	Kısa sürede tek kişinin kaleminde
Olağanüstülük	Çok fazla (olağanüstü varlıklar, olaylar)	Daha az; gerçeğe yakın
Örnek	Oğuz Kağan, Alp Er Tunga, Ergenekon, İlyada, Şehname	Selimname (Bikai), Üç Şehitler Destanı (F. H. Dağlarca), Kurtarılmış Kudüs (Tasso)

İslamiyet öncesi Türk edebiyatında karşılaştığımız destanlar doğal destanlardır.

Doğal Destanın Üç Aşamalı Oluşumu

ÖSYM'nin 2022 AYT'de sorduğu kritik bilgi budur. Doğal bir destan üç aşamadan geçer:

Türk destanlarını hangi Türk topluluğunun döneminden kaldığına göre gruplandırırız. Bu gruplama AYT'de "hangi destan hangi döneme aittir?" sorusunu çözmenin anahtarıdır.

İskit (Saka) Destanları

• Alp Er Tunga Destanı: Sakaların efsanevi hükümdarı Alp Er Tunga'nın kahramanlıklarını ve ölümünü anlatır. Alp Er Tunga, Firdevsî'nin Şehname'sindeki Afrasyab ile aynı kişi kabul edilir. Alp Er Tunga Sagusu da ona bağlıdır.
• Şu Destanı: Büyük İskender'in (Zülkarneyn) Türk illerine sefer etmesi üzerine hükümdar Şu'nun halkıyla birlikte Asya'ya çekilmesini anlatır.

Hun Destanları

• Oğuz Kağan Destanı: Hun hükümdarı Mete'nin (Oğuz Kağan) hayatı, fetihleri ve ülkesini oğulları arasında paylaştırması (Bozoklar–Üçoklar) anlatılır. ÖSYM 2019'da bu destandan soru sordu.
• Atilla Destanı: Avrupa Hun hükümdarı Atilla'nın Batı seferlerini ve kahramanlıklarını anlatır.

Göktürk (Köktürk) Destanları

• Bozkurt Destanı: Düşmanlar tarafından yok edilen Göktürklerin tek sağ kalanının dişi bir bozkurttan türeyerek soyu yeniden sürdürmesini anlatır. ÖSYM 2020'de bu destandan soru sordu.
• Ergenekon Destanı: Düşman baskısıyla Ergenekon adlı dağlarla çevrili yere sığınan Göktürklerin, yıllar sonra bir demirci ustasının dağı eritmesiyle dışarı çıkıp intikam almasını anlatır. Nevruz bayramının Türkler için kökeni sayılır.

Uygur Destanları

• Türeyiş Destanı: Uygurların bir kurttan türediğini anlatır (Göktürk Bozkurt'undan farklıdır; Uygurlar ayrı bir Türeyiş'e sahiptir).
• Göç Destanı: Uygurların kutsal "Kutlu Dağ"ı Çinlilere vermesiyle başlayan felaketleri ve ülkelerini bırakıp göç etmek zorunda kalmalarını anlatır.

İslami Dönem Türk Destanları (Geçiş Bağlamı)

Bu konunun asıl kapsamı dışı olmakla birlikte, destan türünün İslamiyet'i kabulle birlikte devam ettiğini unutmamak gerekir:

• Manas Destanı (Kırgız — dünyanın en uzun destanı kabul edilir, ~400.000 mısra)
• Satuk Buğra Han Destanı (Karahanlı — ilk Müslüman Türk hükümdarı)
• Cengizname, Timur Destanı, Battalname, Danişmendname, Köroğlu Destanı

Sözlü edebiyattan sonra Türkler, 8. yüzyılda edebî nitelikli ilk yazılı eserlerini verdi: Göktürk Yazıtları (Orhun Yazıtları / Orhun Abideleri). Bu yazıtlar, Türk dilinin ve edebiyatının en eski yazılı belgeleri kabul edilir.

Orhun Yazıtlarının Genel Özellikleri

• Dönem: II. Göktürk Devleti (8. yüzyıl / 700'lü yıllar)
• Alfabe: Göktürk alfabesi (runik alfabe). 34 sessiz + 4 sesli = toplam 38 harf.
• Bulunduğu yer: Bugünkü Moğolistan, Orhun ve Selenga ırmakları civarı
• Dil: Yabancı etkilerden uzak, arı (sade) Türkçe. İşlenmiş edebî dil.
• Anlatım: Tamamen düz yazıdır; içinde şiir yoktur.
• Bengü taş: "Sonsuzluk taşı" anlamına gelir. Yazıtlar sonsuza kalsın diye taşa kazılmıştır.
• Atasözü (sav) örnekleri ilk kez bu yazıtlarda yazıya geçirilmiştir.
• Yuğ töreninden ilk bahseden yazılı kaynaktır.
• Taşa kazıyan: Hanedan üyesi, Bilge Kağan'ın oğlu (Kül Tigin'in yeğeni) Yollug Tigin (Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarını)

Üç Yazıt, Dört Taş

Orhun Yazıtları denildiğinde üç yazıt anlaşılır, ama toplam dört taş vardır — çünkü Tonyukuk Yazıtı iki taştan oluşur. Kronolojik sıralarına göre:

1) Tonyukuk Yazıtı

• Konuşan / anlatan: Vezir Tonyukuk (devletin veziri — kağan değil)
• Taş sayısı: 2 taş, toplam 62 satır
• Anlattığı: Göktürklerin Çin esaretinden kurtuluşu, II. Göktürk Devleti'nin kuruluşu, yapılan savaşlar
• Üslup: Ciddi ve sade — diğer iki yazıttan üslup olarak ayrılır
• Önemli özellikler:
  • Anı-hatırat özelliği gösterir (Tonyukuk kendi yaşadıklarını anlatır)
  • İlk Türk tarihçisi Tonyukuk kabul edilir
  • Yazıtı Clemens bulmuştur

2) Kül Tigin Yazıtı

• Konuşan: Bilge Kağan (kardeşi adına yazdırmıştır)
• Diktiren: Bilge Kağan
• Anısına dikilen: Savaşta ölen kardeşi Kül Tigin
• Taş sayısı: 1 taş, 71 satır
• Anlattığı: Kül Tigin'in kahramanlıkları, Göktürklerin Çin'e tutsaklığı ve tutsaklıktan kurtulup devlet kurması
• Üslup: Canlı, heyecanlı, sanatkârane
• Taş: 4 yüzlüdür — bir yüzü Çince, üç yüzü Türkçedir. Çince yüz, Göktürk alfabesinin çözülmesinde bilim insanlarına anahtar olmuştur.

3) Bilge Kağan Yazıtı

• Konuşan: Bilge Kağan (Türk milletine hesap veriyor)
• Diktiren: Bilge Kağan'ın yerine geçen oğlu Tengri Kağan
• Anlattığı: Bilge Kağan'ın halka yaptıkları, Çin'in tuzaklarına karşı Türk milletine uyarılar
• Üslup: Canlı, heyecanlı, sanatkârane. Hitabet (nutuk) özelliği belirgindir.
• Ünlü söz: "Aç milleti doyurdum. Çıplak milleti giydirdim... Çin'in tatlı sözüne, yumuşak ipeğine aldanma, ey Türk milleti!" — Bu yönüyle Atatürk'ün "Gençliğe Hitabe"siyle benzerlik kurulur.

Karşılaştırma: Üç Yazıt Bir Bakışta

Ölçüt	Tonyukuk	Kül Tigin	Bilge Kağan
Konuşan	Vezir Tonyukuk	Bilge Kağan	Bilge Kağan
Üslup	Ciddi, sade	Canlı, sanatkârane	Canlı, sanatkârane
Taş sayısı	2 taş (62 satır)	1 taş (71 satır)	1 taş
Öne çıkan tür	Anı, tarih	Sanatkârane anlatı	Hitabet (nutuk)
Taşa kazıyan	—	Yollug Tigin	Yollug Tigin

Orhun Yazıtlarının Tarihî ve Edebî Önemi

• Türk dilinin ilk yazılı ve edebî belgeleridir.
• İşlenmiş, gelişkin bir Türkçe vardır; dolayısıyla bu yazıtlardan önce de Türkçenin yazı dili olarak geliştiği anlaşılır.
• Türk tarihi, kültürü, devlet yönetimi, sosyolojisi, diplomasisi hakkında zengin bilgi verir.
• Türklerin bağımsızlığa düşkünlüğünü anlatan siyasî bir belgedir.
• Cüveynî'nin Tarih-i Cihan-Güşa'sında bu yazıtlardan bahsedilir.
• 1924 yılında Necip Asım, bu yazıtları günümüz Türkçesine kazandırmıştır.

Göktürklerin ardından gelen Uygurlar, yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur. Bu büyük değişim edebiyatı da doğrudan etkilemiştir: göçebe-savaşçı kültürden şehirli-dindar kültüre geçiş, edebiyatı dinî bir zemine oturtmuştur.

Uygur Dönemi Edebiyatının Özellikleri

• Alfabe: Uygur alfabesi — 15 ünsüz + 3 ünlü = toplam 18 harf. Göktürk alfabesine göre harf sayısı azdır; bu yönüyle daha zayıf bir alfabe kabul edilir.
• Yazı malzemesi: Çin'den kağıt yapımını öğrenmişlerdir; eserler artık taşa değil kâğıda yazılır.
• Din: Gök Tanrı inancı sürüyor olsa da halkın çoğu Budizm (Hindistan kökenli, Buda öğretisine dayalı din; Türkçede Burkancılık olarak da anılır), küçük bir kısmı Manihaizm (Mani peygamberin kurduğu, iyi–kötü karşıtlığı esaslı din), çok azı Nasturîlik (Hristiyanlığın doğu mezhebi) inanışlarını benimsemiştir.
• Budizm'in etkisi: Budizm canlı öldürmeyi ve et yemeyi yasakladığı için Türklerin avcılık ve savaşçılık özellikleri zayıflamıştır. Edebiyat da dinî, öğretici bir karaktere bürünmüş; halka Budizm öğretilerini aktarmak için hikâyeler, masallar araç olarak kullanılmıştır.
• Adı bilinen ilk Türk şairi ve ilk aşk şairi: Aprın Çor Tigin — Uygur döneminde çıkmıştır. (Sözlü dönemde şairler anonimdi.)
• Çeviri hareketi: Eserlerin çoğu Soğdca, Tohorca, Sanskritçe, Çince, Tibetçe gibi dillerden çevrilmiştir.

Önemli Uygur Dönemi Eserleri

1) Irk Bitig — "Fal Kitabı"

• 65 paragraftan oluşur; 65 fal içerir.
• Dinî bir eser değildir; fal bakmak için yazılmıştır.
• Göktürk alfabesiyle yazılmıştır (Uygur döneminin diğer eserlerinden farklı olarak).

2) Altun Yaruk — "Altın Işık"

• Uygur döneminin en hacimli ve en önemli eseridir.
• Budizmin ilkelerini öğreten, bir giriş ve 10 bölümden oluşan dinî bir metindir.
• Sıkıcı olmaması için içine hikâyeler ve masallar yerleştirilmiştir. Bu hikâyelerin en meşhurları:
  • Şehzade ile Aç Pars: Açlıktan ölmek üzere olan bir parsı kurtarmak için kendini feda eden şehzadenin hikâyesi. Mesaj: "Hayvanlar ölmesin."
  • Dantipali Bey Hikâyesi: Geyikleri koruyan bir kahramanı öldüren Dantipali Bey'i alevlerin yutması. Mesaj: "Canları öldürme."
  • Çaştani Bey Hikâyesi: Kötü ruhlarla mücadele eden bir beyin hikâyesi.

3) Sekiz Yükmek — "Sekiz Yığın / Sekiz Tomar"

• 8 bölümden oluşur (adı da buradan gelir).
• Çince'den çevrilmiştir.
• Budizmin pratik dinî bilgilerini ve Burkancılık öğretilerini aktarır.

4) Prens Kalyanamkara ve Papamkara Hikâyesi — "İyi Düşünceli Şehzade ile Kötü Düşünceli Şehzade"

• İki şehzade kardeşin — biri iyi niyetli, diğeri kötü niyetli — hikâyesi.
• İyi şehzade insanların iyiliği için değerli bir mücevheri ele geçirmeye çalışır; kötü şehzade ise onu öldürmek ister. Sonunda kazanan iyilik olur.
• Tibetçedeki "Bilge ve Aptal" adlı masalın bir bölümünün Türkçeye çevirisidir.
• Türk edebiyatında masal türüne en çok yaklaşan ilk eserdir. Arapların "Binbir Gece Masalları", İranlıların "Binbir Gündüz Masalları" gibi — Türklerin masal kaynaklarından en önemlisidir.
• ÖSYM bu eseri 2021 AYT'de sordu.

5) Maytrisimit (Maitrisimit Nom Bitig)

• Maitreya (gökten inip insanları Nirvana'ya ulaştıracak bir Burkan) adlı mehdi benzeri figürü anlatır.
• Türklere ait ilk tiyatro metni kabul edilir. Bölümler halinde, sahnelenmek üzere yazılmıştır.

6) Diğer eserler (kısaca)

• Yitiken Sudur (Yitikan Sutra): Çince'den çevrilmiş büyü metni; ilk astronomi metni olarak değerlendirilir. (Sutra: Budist/Hindu dinlerinde kutsal metin.)
• Kuanşi İm Pusar: Budist azizleri anlatan bir eser.

Uygur Dönemi Eserleri — Tür Ayrımı

Özellik	Eser
İlk tiyatro metni	Maytrisimit
Masala en yakın eser	Prens Kalyanamkara ve Papamkara
Fal kitabı	Irk Bitig (Göktürk alfabesiyle!)
En hacimli / Budizm temelleri	Altun Yaruk
Budizm'in pratik bilgileri (8 bölüm)	Sekiz Yükmek
İlk astronomi metni	Yitiken Sudur

Türklerin Tarih Boyunca Kullandığı Alfabeler

1. Göktürk (Runik) alfabesi — 38 harf (İslamiyet öncesi, Göktürkler)
2. Uygur alfabesi — 18 harf (Uygur dönemi)
3. Arap alfabesi — İslamiyet'in kabulünden 1928'e kadar
4. Kiril alfabesi — SSCB döneminde Orta Asya Türkleri
5. Latin alfabesi — Türkiye'de 1928 Harf İnkılabı'ndan itibaren

Bu konudan AYT'de en sık gelen soru tipleri şunlardır:

• Ürün ayırt etme: Parça verilip "bu metin aşağıdaki türlerden hangisine örnektir?" (sav/sagu/koşuk/destan)
• Eser tanıma: Bilgiler verilip "aşağıdaki eserlerden hangisinden alınmıştır?" (Orhun Yazıtları, Altun Yaruk, Kalyanamkara-Papamkara vb.)
• Destan döneme bağlama: Verilen destan hangi Türk topluluğuna aittir?
• Yazıt bilgisi: Tonyukuk – Kül Tigin – Bilge Kağan yazıtları arasındaki farklar; konuşan, diktiren, yazan kim?
• Destanın oluşumu: Doğal-yapma ayrımı ve üç aşama (çekirdek – yayılma – derleme)

Örnek Soru (AYT Kalıbı)

Sık Yapılan Hatalar — Kontrol Listesi

• "Kül Tigin yazıtında Kül Tigin konuşuyor" → Yanlış. Kül Tigin ölmüştür; konuşan ağabeyi Bilge Kağan'dır.
• "Orhun Yazıtlarından bir dörtlük verilmiştir" → Yanlış. Orhun Yazıtları düz yazıdır.
• "Sav dörtlük halinde bir ürün" → Yanlış. Sav düz yazı cümleleridir.
• "Koşuk ölüm için söylenir" → Yanlış. Ölüm için söylenen sagudur; koşuk aşk–doğa–yiğitliktir.
• "Oğuz Kağan Destanı Göktürk dönemidir" → Yanlış. Hun (Asya Hunları / Mete) dönemidir.
• "Strahlenberg Orhun Yazıtlarını tanıttı" → Yanlış. Strahlenberg Yenisey yazıtlarını tanıttı; Orhun Yazıtlarını çözen Thomsen'dir.
• "Uygur eserlerinin hepsi Uygur alfabesiyle yazıldı" → Yanlış. Irk Bitig Göktürk (runik) alfabesiyle yazılmıştır.
• "Sagu — destan ayrımı: ikisi de ölüm anlatır" → Yanlış. Sagu tek bir kişinin ölümünü; destan ise toplumu derinden etkileyen olayları anlatır.
• "Dede Korkut Hikâyeleri İslamiyet öncesi dönemin ürünüdür" → Yanlış. Dede Korkut Hikâyeleri İslamiyet etkisindeki dönemin (Geçiş/sonrası) eseridir. İslamiyet öncesinden gelen motifler (kam, kopuz, boy) taşır ama 14-15. yy'da yazıya geçirilmiştir. AYT klasik tuzağıdır.