Divan Edebiyatı Sanatçıları — Yüzyıl Yüzyıl Şairler ve Nesir Eserleri

Şu ana kadar Divan edebiyatının neyini öğrendik? Akımlarını öğrendik: Türkî-i Basit, Sebk-i Hindî, Mahallîleşme, Hikemî Tarz. Nazım biçimlerini öğrendik: gazel, kaside, mesnevi, rubai. Nazım türlerini öğrendik: tevhid, münâcât, na't, mersiye, methiye. Eksik olan tek bir şey var — bütün bu akımları, biçimleri, türleri kimler üretti? Hangi şair 13. yüzyılda yazdı, hangisi 18'de? Kim "Su Kasidesi"ni yazdı, kim "Hüsn ü Aşk"ı? İşte bu konu o soruya cevap.

Bu konu uzun ama korkma. Ezberle değil, hikâyeyle öğreneceğiz. Her şairin bir hikâyesi var: Fuzûlî'nin Bağdat'ta maaşının ödenmeyişi, Nef'î'nin bir şiir yüzünden boğdurulması, Nedim'in Lale Devri'nin Patrona Halil İsyanı'nda damdan düşüp ölmesi, Şeyh Gâlib'in 27 yaşında Hüsn ü Aşk'ı yazması… Hikâye hatırlattırır; ezber unutturur.

Stratejik Soru: "Hangi Şairi Mutlaka Bileceğim?"

Doğrudur, 7 yüzyılda ellerce şair yetişmiştir; hepsini bilmek imkânsız. AYT için mutlaka künyesine hâkim olman gereken 12 şair şunlardır:

• 13. yy: Hoca Dehhânî (Anadolu'da din dışı ilk), Mevlânâ
• 14. yy: Âşık Paşa, Ahmedî
• 15. yy: Şeyhî, Süleyman Çelebi, Ali Şîr Nevâî
• 16. yy: Fuzûlî, Bâkî
• 17. yy: Nef'î, Nâbî, Nâilî
• 18. yy: Nedim, Şeyh Gâlib

Kalanlar bonus. Önce bu temelleri oturtalım; ayrıntılar kendiliğinden yerine oturur. Hazırsan başlıyoruz.

13. yüzyıl Anadolu'da Divan edebiyatının temellerinin atıldığı yüzyıldır. Ama bir sıkıntı vardır: Divan şiiri gelenekten doğdu ama gelenek Fars gelenekti. Bu yüzden bu yüzyılın en büyük şairleri hâlâ Farsça yazıyordu. Türkçe eserler ancak yüzyılın sonunda görünmeye başlar. Divan edebiyatının gerçek manada Türkçeyle başlaması ise bu asrın sonunda Hoca Dehhânî ile olur.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (1207-1273)

Mevlânâ, Belh'te doğmuş, Nişabur-Bağdat-Mekke-Şam yolundan Anadolu'ya, Karaman'a (eski adıyla Lârende) gelmiş; babası Bahaeddin Veled'in Selçuklu sultanı tarafından Konya'ya davet edilmesiyle Konya'ya yerleşmiştir. Burada önce babasından, sonra Tirmizî'den tasavvuf terbiyesi aldı; fakat hayatını asıl değiştiren Konya'da tanıştığı Şems-i Tebrîzî olmuştur.

Mevlânâ aynı anda iki edebi gelenekle ilişkilendirilir: Tekke-Tasavvuf edebiyatı (çünkü Mevleviliğin kurucusu, tasavvufî muhtevayla yazar) ve Divan edebiyatı (çünkü gazel, kaside, terkib-i bend, tercî-i bend formlarıyla yazdı).

Eser	Tür / Biçim	İçerik
Mesnevî-yi Ma'nevî	Mesnevi	Hayvan hikâyelerinden tasavvufî dersler; Hüsâmeddin Çelebi'nin isteğiyle yazıldığı için "Hüsamînâme" de denir. İlk 18 beyti bizzat Mevlânâ, gövde Mevlânâ söyler–Hüsâmeddin yazar, son beyitleri oğlu Sultan Veled tamamlar.
Dîvân-ı Kebîr	Divan	Gazeller, kasideler, terkib/tercî-i bendler. Şems-i Tebrîzî'ye duyduğu aşkın izi burada; bu yüzden "Şems", "Şems-i Hâmûş" mahlaslarını kullandı.
Fîhi Mâ Fîh	Nesir	"Onun içindeki odur" — Mevlânâ'nın müritleriyle sohbet konuşmaları.
Mecâlis-i Seb'a	Nesir	"Yedi Meclis" — Mevlânâ'nın verdiği yedi vaaz.
Mektûbât	Nesir	147 mektup — devlet adamlarına, âlimlere, yakınlarına.

Sultan Veled (1226-1312)

Mevlânâ'nın oğlu Sultan Veled, babasının mirasını alıp Mevleviliği örgütlü ve sistemli bir tarikat hâline getirmiştir. Edebî açıdan önemi büyüktür çünkü Anadolu'da Türkçe beyitler yazan ilk şairlerdendir — Mevlânâ gibi tamamen Farsça yazmayıp eserlerine Türkçe parçalar eklemiştir.

Mesnevilerinin adlarını hatırlamak için ipucu: "Mevlânâ'nın İRİ bir oğlu oldu" — İbtidânâme, Rebâbnâme, İntihânâme. Ayrıca bir Dîvân'ı ve Maârif adlı nesir eseri vardır.

Hoca Dehhânî — Anadolu'da Divan Edebiyatının Gerçek Başlatıcısı

Hoca Dehhânî'ye "gerçek manada Divan edebiyatının başlatıcısı" denilmesinin sebebi şudur: Kendisinden önceki şairler (Mevlânâ, Sultan Veled) tasavvufî içerikle yazıyordu. Dehhânî ilk defa aşk, şarap, kadın, övgü gibi din dışı konuları işledi. Ayrıca Türkçe kasideler yazdı ve Selçuklu sultanına kaside sundu — bu iki "ilk" onu diğerlerinden ayırır.

En ünlü eseri Selçuklu Sultanı'nın isteğiyle yazdığı 20.000 beyitlik Farsça Selçuklu Şehnâmesi'dir ama ne yazık ki eser kayıptır. Elde sadece Türkçe birkaç gazel ve kaside kalmıştır. Buna rağmen önemi tartışılmaz: Saray ve zevk şairidir; meclislere katılır, aşk-şarap-kadın övgüleri yapar.

14. yüzyıl Anadolu Beylikleri devridir. Siyasî parçalanmışlık edebiyatta zenginliğe dönüşmüştür. Her beylikte bir kültür merkezi oluşmuş, her merkez kendi şairini yetiştirmiştir. Bu yüzyılda Türkçe yazan şairlerin sayısı artar — hatta bazıları sadece Türkçe yazsın diye beyler tarafından uyarılır.

Âşık Paşa (1272-1332) — "Türkçe Bırakılmasın"

Âşık Paşa'nın Garibnâme'si 12.000 beyitlik, 10 bab (bölüm) ve her babda 10 destandan oluşan öğretici bir mesnevidir. Dikkat çeken özelliği: Eserde Türkçenin değerini savunan ünlü dizeler vardır — "Türk diline kimsene bakmaz idi / Türklere hergiz gönül akmaz idi". Bu onu Türk dili tarihi açısından da önemli kılar.

Gülşehrî — Mantıku't-Tayr'ın Türkçe Uyarlayıcısı

Gülşehrî'nin Mantıku't-Tayr'ı, İranlı şair Attâr'ın aynı adlı eserinin Türkçe uyarlamasıdır — tam çeviri değil, serbest bir yeniden yazımdır. Kuşların Simurg'u aramak için çıktığı yolculuğu anlatan tasavvufî alegoridir: Aslında aradıkları kuş kendileridir (sî murg = otuz kuş).

Ahmedî (1335-1413) — 14. Yy'ın En Büyük Mesnevi Şairi

Ahmedî'nin İskendernâme'si Büyük İskender'in hayatı etrafında kurgulanmış, aslında dünya tarihini ve Osmanlı tarihini de içine alan 8.250 beyitlik büyük bir mesnevidir. Özellikle "Dâsitân-ı Tevârîh-i Mülûk-i Âl-i Osman" bölümü Osmanlı tarihine dair Türkçe yazılmış ilk manzum kaynaklardan biri olarak önemlidir.

Kadı Burhâneddin (1344-1398) — Tuyuğun Ustası

Kadı Burhâneddin hem Sivas'ta sultanlık yapmış hem de Divan şiiri yazmıştır. Ana özelliği: Tuyuğ nazım biçiminin en önemli temsilcisi olmasıdır. Tuyuğ, aruzla ve mâni kafiye şemasıyla (aaba) yazılan, 4 dizelik, Türklere özgü bir biçimdir. Azerî sahasında yazmıştır; dili Azerbaycan Türkçesine yakındır.

Seyyid Nesîmî (1370-1417) — Hurûfî Şehidi

Nesîmî, Hurûfîliğe bağlı, vahdet-i vücud felsefesini ("Ene'l-Hak" — Ben Hak'ım) açıkça savunan bir şairdir. Bu görüşleri nedeniyle Halep'te derisi yüzülerek idam edilmiştir — bu dramatik ölümü onu AYT çeldiricilerinde sık gördüğün bir isim yapar. Hem Türkçe hem Farsça divanı vardır; tasavvufî şiirlerinde coşkulu bir ton hâkimdir.

15. yüzyıl Osmanlı'nın Fatih'le birlikte cihân devleti oluşunun yüzyılıdır. Edebiyat da bu siyasî güce paralel bir yükseliş yaşar. Türkçe artık saray dilidir; büyük şairler birbiri ardına yetişir. Doğu'da Çağatay sahasında bir dehâ doğar: Ali Şîr Nevâî — Türkçenin Farsçayla eşitliğini savunan ilk büyük şair.

Şeyhî (1373-1431) — Germiyan Sarayının Hekim-Şairi

Şeyhî'nin Harnâme'si Divan edebiyatının en ünlü hiciv mesnevilerindendir: Sahibinin yük taşımaktan yorulmuş bir eşeği, semiz öküzleri görüp kıskanır ve boynuz diler; sonuçta boynuz yerine kulaklarını kaybeder. Hikâye, "kendi sınırlarını bilmeyen"e eleştiridir. II. Murad'a Hüsrev ü Şîrîn mesnevisini yazmaya başlamış, ama ömrü yetmediği için tamamlayamamıştır — oğul öğrencisi tamamlamıştır.

Süleyman Çelebi (ölm. 1422) — Mevlid'in Yazarı

Türk-İslam kültüründe "Mevlid" denince akla gelen eser budur. Vesîletü'n-Necât ("Kurtuluş Vesilesi") Hz. Muhammed'in doğumunu, hayatını ve mucizelerini anlatan 1.000 beyitlik mesnevi-mevliddir. Sade, duygulu Türkçesiyle yüzyıllarca okunmuş; cenaze ve mevlid törenlerinin vazgeçilmezi olmuştur.

Ahmed Paşa — Bursalı Kaside ve Gazel Ustası

Ahmed Paşa, Fatih'in yakın çevresinde bulunmuş, bir ara onunla anlaşmazlığa düşüp Bursa'ya sürülmüştür. Fatih'e yazdığı Kerem Kasidesi onu affettirmiştir — bu "kaside ile padişahın gönlünü kazanma" geleneğinin en ünlü örneklerindendir. Kaside nazım biçiminin 15. yüzyıldaki en büyük ustasıdır.

Necâtî Bey (ölm. 1509) — Gazel Ustası, Mahallîleşme Öncüsü

Necâtî Bey gazellerinde Türkçe atasözleri, deyimler ve halk söyleyişlerini ustalıkla kullanarak Divan şiirine bir "Türkçe havası" getirmiştir. Bu yönüyle iki yüzyıl sonra Nedim'le zirveye çıkacak olan Mahallîleşme akımının öncüsü sayılır. Eserleri sade, akıcı, halkın diline yakındır.

Ali Şîr Nevâî (1441-1501) — Türkçenin Büyük Savunucusu

Ali Şîr Nevâî, Herat'ta Timurlu Sultan Hüseyin Baykara'nın veziri ve şairidir. Türkçeyi (Çağatay Türkçesi) edebî dil olarak en üst seviyeye taşımıştır. Özellikle iki özelliği onu büyük yapar:

1. Hamse sahibi olan ilk Türk şair: Hamse, bir şairin beş mesneviyi bir arada yazması demektir. Nevâî'den önce hamse sadece Fars edebiyatında vardı; Nizâmî, Câmî gibi İranlı şairlerin. Nevâî bu geleneği Türk edebiyatına taşıdı: Hayretü'l-Ebrâr, Ferhâd ü Şîrîn, Leylî vü Mecnûn, Seb'a-i Seyyâre, Sedd-i İskenderî.

2. Muhâkemetü'l-Lügateyn (İki Dilin Muhakemesi): Bu eserde Türkçe ile Farsçayı karşılaştırmış, Türkçenin kelime zenginliği, fiil çeşitliliği ve ses imkânları bakımından Farsçadan üstün olduğunu kanıtlamaya çalışmıştır. Türk dilinin değerini savunan en erken ve en büyük eserlerden biridir.

Hamdullah Hamdi (1449-1503) — Anadolu'da İlk Hamse

Nevâî Çağatay sahasında hamse yazan ilk Türk şair ise, Hamdullah Hamdi Anadolu (Osmanlı) sahasında hamse yazan ilk Türk şairidir. En ünlü mesnevisi Yûsuf u Züleyhâ'dır — Hz. Yusuf kıssasını anlatır.

16. yüzyıl Osmanlı'nın Kanûnî ile zirveye çıktığı yüzyıldır — edebiyat da aynı zirveyi yaşar. Divan şiirinin altın çağıdır. Bu yüzyılda iki dev şair yetişir: Fuzûlî ve Bâkî. Fuzûlî'ye aşk ve acı şairi, Bâkî'ye ise zevk ve ihtişam şairi denir. İkisini ayrı bölümlerde işleyeceğiz.

Fuzûlî (1483-1556) — "Aşk Olsun da Yokluk Olsun Da"

Fuzûlî Divan edebiyatının en derin, en duygulu şairidir. Hayatı boyunca Bağdat'tan ayrılmamış, Kerbelâ'da yaşamıştır. Kanûnî'nin Bağdat fethinden (1534) sonra padişaha yazdığı kasideyle kendisine 9 akçelik bir maaş bağlanmış — ama bu maaş kendisine hiçbir zaman düzgün ödenmemiş. İşte bu durum ona edebiyat tarihinin en ünlü mektubunu yazdırmıştır: Şikâyetnâme.

Fuzûlî'nin En Ünlü 5 Eseri

Eser	Biçim/Tür	Açıklama
Leylâ vü Mecnûn	Mesnevi	Türk edebiyatının en ünlü aşk mesnevisi. Mecnûn'un Leylâ aşkı üzerinden "beşerî aşktan ilahî aşka" geçiş. Türkçe.
Şikâyetnâme	Nesir — Mektup	Kanûnî'nin verdiği maaşın ödenmeyişi üzerine devlet bürokrasisine eleştiri. "Selam verdim, rüşvet değildir deyû almadılar" klasik cümlesi buradan.
Hadîkatü's-Süedâ	Nesir — Maktel	Hz. Hüseyin'in Kerbelâ'da şehit edilişini anlatır. Türkçenin en ünlü maktelidir.
Su Kasidesi	Kaside / Na't	Hz. Muhammed'e övgü; "Saçma ey göz eşkden gönlümdeki odlara su" ünlü ilk beyit. Türk edebiyatının en ünlü na'tı.
Türkçe–Arapça–Farsça Dîvân	Divan	Üç ayrı dilde üç ayrı divan. Türk edebiyatında üç dilde divan yazan tek büyük şair Fuzûlî'dir.
Beng ü Bâde	Mesnevi	Esrar ile şarabın tartışması — alegorik bir mesnevi. Şah İsmail'e sunulmuştur.
Heft Câm	Mesnevi / Sâkinâme	"Yedi Kadeh" — içki meclisi üzerinden tasavvufî anlatı.

Fuzûlî'nin Ayırt Edici Özellikleri

• Aşk şairi: Tüm şiirlerinde ıstırap, ayrılık, yokluk vardır. "Aşk olsun da yokluk olsun da" çizgisi.
• İlim-irfan: "İlimsiz şiir temelsiz duvar gibidir, temelsiz duvar değersizdir" sözü onundur.
• Türkçe savunusu: "Ol mahlûkatın âlîsi — Türk lisânıdır" dizesiyle bilinir; Türkçenin değerini vurgulayan en önemli şairlerdendir.
• Mezhebi: Şii (Alevî-Bektaşî geleneği) — Kerbelâ'da yaşaması ve Hadîkatü's-Süedâ'yı yazması bu sebepledir.

Fuzûlî Bağdat'ta yaşayan "taşra" dâhi ise, Bâkî İstanbul'un tam göbeğinde yetişen "merkez" dâhisidir. Kanûnî'nin sevdiği, Mimar Sinan'ın çağdaşı, kendisine "şairlerin sultanı" denilen ilk Türk şair.

Bâkî (1526-1600) — "Sultanü'ş-Şuara"

Bâkî, saraç çıraklığından müderrisliğe ve Rumeli kazaskerliğine yükselmiş, olağanüstü zekâsı ve şiir yeteneğiyle Kanûnî'nin gözdesi olmuştur. Fuzûlî'nin şiirinde hâkim olan ıstırap onda yerini zevke, ihtişama, hayata sevinçle bakmaya bırakır. Bu yüzden "dünyevî zevk şairi" olarak da anılır.

En büyük gücü gazelcilikte olmasıdır — 16. yüzyılın en büyük gazel şairi olduğu gibi, bütün Divan şiirinin de en önemli gazel ustalarındandır. Buna karşın Kanunî Mersiyesi'yle tek bir şiirde zirveye çıkmıştır.

Bağdatlı Rûhî (1534-1605) — Toplumun Eleştirmeni

Bağdatlı Rûhî, 17 bentten oluşan Terkib-i Bend'iyle Divan edebiyatında toplumsal-siyasî eleştirinin en güçlü örneklerinden birini vermiştir. İkiyüzlülük, makam hırsı, zâhid-sûfî çatışması, dönemin çürümüşlüğü eleştirilir. Üç asır sonra Tanzimat döneminde Ziyâ Paşa bu eserden etkilenerek kendi Terkib-i Bend'ini yazmıştır.

Taşlıcalı Yahya (ölm. 1582) — Mersiyesi Tarihten

Taşlıcalı Yahya, Arnavut asıllı bir Osmanlı asker-şairidir. En ünlü eseri Kanûnî'nin oğlu Şehzade Mustafa'nın boğdurulması üzerine yazdığı mersiyedir. "Medet medet bu cihân yıkıldı bir yanı / Ecel celâlleri aldı Mustafâ Hân'ı" dizeleri buradadır. Hamse sahibi Türk şairlerinden biridir.

Zâtî (1471-1546) — Mahallî Şair, Şehrengiz Ustası

Az okumuş ama çok yazmış (3000'den fazla gazel) bir şairdir. Edirne Şehrengizi'yle şehrengiz türünün önemli bir örneğini vermiştir. Mahallîleşme çizgisinde yerel öğeleri şiire taşımıştır.

Hayâlî (ölm. 1557) — "Renkli Hayâl Şairi"

Hayâlî Bey, adının sembolü gibi renkli ve bol hayâl gücüyle tanınır; mazmunları özgün, tasvirleri parlaktır. Kanûnî ve vezir Rüstem Paşa'nın gözdesidir.

17. yüzyıl Divan şiirinin en parlak olduğu yüzyıldır. Osmanlı siyasî olarak duraklama yaşarken edebiyatta bir patlama vardır: Nef'î kaside ve hicvi zirveye taşır, Nâbî öğüt şiiriyle Hikemî Tarz'ı kurar, Nâilî-Neşâtî-Fehim üçlüsü Hint'ten esen Sebk-i Hindî akımını Türk şiirine getirir. Bu yüzyıl Divan şiirinin en zengin üslup yelpazesine sahiptir.

Nef'î (1572-1635) — Kaside ve Hicvin Padişahı

Nef'î Divan şiirinin hem en güçlü övgü hem en keskin yergi ustasıdır — aynı kalem iki ucu da iyi kullanır. Kasidelerinde IV. Murad'a, sadrazamlara, valilere cömert övgüler; Sihâm-ı Kazâ'sında ("Kaza Okları") ise dönemin kötü devlet adamlarına ağır yergiler vardır. Özellikle Gürcü Mehmed Paşa için yazdığı "köpek" içerikli hiciv dilden dile dolaşmıştır.

Fahriye (kendini övme) konusunda da rakipsizdir: Kasidelerinin sonlarında kendisini "zaman-ı mâzî ve hâzırın en büyük şairi" olarak ilan eder, hiçbir şairi kendine denk görmez.

Nef'î'nin Ayırt Edici Özellikleri

• Kasidede: Türk edebiyatının en büyük kaside şairidir; iddialı, tumturaklı, coşkulu.
• Hicivde: Sihâm-ı Kazâ'sıyla hicvin zirvesi — acımasız, ağır, kişisel.
• Fahriyede: Kendini övmede sınır tanımaz.
• Gazel: Gazel de yazmıştır ama kasidesinin gölgesinde kalmıştır.
• Dili: Arapça-Farsça terkipleri bol, ağır bir Osmanlıca.

Nef'î övgü ve yergiyle parlarken aynı yüzyılda tamamen farklı iki yol daha açılıyordu: biri öğüt/düşünce şiiri Hikemî Tarz (Nâbî), diğeri ise soyut-karmaşık hayaller Sebk-i Hindî (Nâilî, Neşâtî, Fehim).

Nâbî (1642-1712) — "Bir Şey Söyle Ama Düşündürsün"

Nâbî'nin kurduğu Hikemî Tarz, şiirin sadece güzellik, aşk, övgü için değil; düşündürmek, ders vermek, hayatın hikmetini göstermek için yazılabileceğini savunur. Bu çizgide şiir, atasözü gibi, özdeyiş gibi, felsefî gibi olur. "Bağ-ı dehrin hem hazânın hem bahârın görmüşüz / Biz neşâtın da gamın da rûzgârın görmüşüz" türünden beyitler onun çizgisini gösterir.

En önemli eseri oğlu Ebulhayr'a nasihat olarak yazdığı Hayriyye'dir — pendnâme (nasihatnâme) türünün en ünlü örneği. Hayrâbâd ise mesnevi biçiminde bir aşk-tasavvuf eseridir.

Sebk-i Hindî'nin Üç Büyük Adı — N-N-F

Sebk-i Hindî (Hint Üslûbu) 16-17. yy'da Hint-Babür sarayında doğmuş, oradan İran'a, oradan Osmanlı'ya geçmiş bir akımdır. Özellikleri:

• Yeni, orijinal, zorlama mazmunlar
• Soyut kavramları somutlaştırma (iştiyâkın süngüsü, hayâlin bahçesi)
• Ağır ve dolambaçlı dil
• Uzun terkipler, kapalı anlam
• Tasavvufî ince motifler

Şair	Ana Eser	Ayırt Edici
Nâilî (ölm. 1666)	Dîvân	Sebk-i Hindî'nin Türk edebiyatındaki ilk büyük temsilcisi; soyut hayal gücünde usta.
Neşâtî (ölm. 1674)	Dîvân, Hilye-i Enbiyâ	Mevlevî şair; "Gittin ammâ ki kodun hasret ile cânı bile" ünlü dizesi.
Fehim-i Kadîm (ölm. 1648)	Dîvân	Genç yaşta vebadan ölen, Sebk-i Hindî'nin öncü adlarından. Hayal gücü çok yoğun.
Azmîzâde Hâletî (ölm. 1631)	Dîvân, Sâkinâme	Rubai ustası — Divan edebiyatında en çok rubai yazan şairdir (1000'den fazla).

18. yüzyıl Lale Devri ile başlar: Sarayda zevk, İstanbul'da şenlik, edebiyatta neşe. Bu dönemin ruhunu tam anlamıyla şiire döken şair Nedim'dir. Yüzyılın sonunda ise Şeyh Gâlib Mevlevi tekkesinden çıkıp Divan şiirinin son büyük zirvesini yaratır.

Nedim (1681-1730) — Lale Devri'nin Sesi

Nedim'in şiiri önceki Divan geleneğinden farklıdır: Soyut, ağır, tasavvufî değil; somut, hayata bakan, eğlenceli, şehre özgü. "Bir sevgi tut ki Boğaziçi kıyısında", "Beyaz gerdanda halhal", "Üsküdar'da bir gece" türünden İstanbul kokulu imgeler onu özgün kılar. Halk söyleyişi ve deyimler onda çokça bulunur — bu yönüyle Necâtî'yle başlayan Mahallîleşme akımının zirvesidir.

Şarkı nazım biçiminin en büyük ustasıdır; hatta şarkının "Divan edebiyatındaki en parlak dönemi Nedim'ledir" denilebilir. "Bir safâ bahşedelim gel şu dil-i nâ-şâda" dizesi ve benzerleri bugüne kadar bestelenerek söylenegelmiştir.

Şeyh Gâlib (1757-1799) — Divan'ın Son Büyük Şairi

Hüsn ü Aşk, Şeyh Gâlib'in 26 yaşında 6 ayda yazdığı, Divan mesnevi geleneğinin son büyük eseridir. Konu tasavvufî bir alegoridir: Hüsn (Güzellik) ile Aşk adındaki iki çocuk aynı kabilede doğar, birbirlerini severler; sonunda Aşk, Hüsn'e kavuşmak için zorlu bir yolculuğa çıkar — aslında aradığı kendi içindedir. Eser Sebk-i Hindî'nin bütün özelliklerini en parlak biçimde barındırır.

Şeyh Gâlib, Mevlevî bir şeyhtir; Mesnevi geleneğine, Mevlânâ'ya hayrandır. "Esrar Dede" adlı yakın dostu ve müridinin ölümüne yazdığı Esrar Dede Mersiyesi ünlüdür. Ölümü üzerine Divan şiiri de fiilen son büyük sesini kaybetmiştir; sonraki yüzyılda büyük şair yetişmez.

18. yy'ın Diğer Şairleri

• Enderunlu Fâzıl (ölm. 1810): Saray Enderun'unda yetişti; Zenânnâme (kadınlar kitabı), Hûbânnâme (güzel erkekler kitabı) gibi özgün konulu eserleri vardır.
• Enderunlu Vâsıf (ölm. 1824): Şarkılarıyla tanınır; Mahallîleşme ve Nedim çizgisinin 19. yy başına uzayan temsilcisi.
• Sünbülzâde Vehbî (ölm. 1809): Lutfiyye adlı pendnâmesi (oğluna öğüt) Nâbî'nin Hayriyye'sinden sonra bu türün en ünlü ikinci örneğidir. Tuhfe-i Vehbî (Farsça-Türkçe manzum sözlük) da onundur.

19. yüzyıl Divan edebiyatının ağır ağır söndüğü yüzyıldır. Tanzimat (1839) ile yeni bir edebiyat anlayışı doğmaya başlamış, şairler Batı'ya yönelmiş, Divan geleneği eski gücünü kaybetmiştir. Bu yüzyılın başlarında birkaç şair Divan şiirini diriltmeye çalışmış, İstanbul'da Encümen-i Şuara adlı bir şairler birliği kurmuşlardır (1861). Bu topluluk Divan edebiyatının "son nefesi"dir.

Keçecizâde İzzet Molla (1785-1829)

İzzet Molla'nın Mihnet-keşân'ı, Divan edebiyatında gerçek bir hayat olayını (sürgününü) mesnevi biçiminde anlatan özgün bir eserdir. Kişisel yaşantıyı şiire taşıyan bu yaklaşım, modern "hayat-sanat" ilişkisine bir köprüdür.

Encümen-i Şuara Topluluğu (1861-1862, İstanbul)

Divan şiirine yeniden güç vermeye çalışan son topluluktur. Önemli üyeleri:

• Leskofçalı Gâlib (1828-1867) — Encümen'in başkanı; Sebk-i Hindî tesirinde.
• Hersekli Ârif Hikmet (1839-1903) — Tasavvufî şiirleriyle tanınır.
• Yenişehirli Avnî (1826-1883) — Gazeliyle tanınan son büyük Divan gazelcilerinden.
• Osman Şems Efendi
• Manastırlı Nâilî

Bu topluluk, kısa ömrüne rağmen Nâmık Kemal, Ziyâ Paşa gibi Tanzimat şairlerini de etkilemiştir. Ama zamanın ruhu artık Batı'ya dönmüştür; Encümen-i Şuara Divan şiirinin sonu olur — aynı zamanda Tanzimat'ın manzum eserlerine Divan estetiğinin son izini bırakmıştır.

Divan edebiyatı denince çoğunlukla akla şiir gelir ama bu gelenek güçlü bir nesir damarı da barındırır. Tarih yazıcılığı, seyahatnameler, biyografiler, öğütnâmeler… Hepsi Divan'ın parçasıdır. AYT'de nesir yazarları da sık sorulur, bu yüzden ihmal edilmemeli.

Divan Nesrinin Üç Üslubu

• Sade nesir: Halka yakın, anlaşılır dil. Örnek: Âşıkpaşazâde Tarihi, Mercimek Ahmed — Kâbusnâme çevirisi.
• Orta (mutavassıt) nesir: Ne çok sade ne çok süslü. Örnek: Evliya Çelebi, Nâima, Kâtib Çelebi, Peçevî.
• Süslü (sanatlı) nesir: Arapça-Farsça terkipler yoğun, seci'li (kafiyeli düzyazı). İlk ve en ünlü örneği Sinan Paşa — Tazarru'nâme.

Nasreddin Hoca (13. yy)

Aslında bir halk figürü olan Nasreddin Hoca'nın fıkraları sözlü gelenekten yazıya geçirilmiştir. Divan nesri kapsamında anılır çünkü fıkralar sonradan yazılı metinlere aktarılmıştır. Mizah, hikmet ve halkın sağduyusunu yansıtan kısa öykülerdir.

Sinan Paşa (1440-1486) — Tazarru'nâme

Tazarru'nâme, Türk edebiyatının ilk mensur (düzyazı) münâcâtı ve süslü nesrin ilk büyük örneği olarak kabul edilir. Konusu: Allah'a yakarış ve tövbe. Seci'li, terkipli, ağır bir dille yazılmıştır; buna rağmen edebî gücü tartışılmazdır.

Evliya Çelebi (1611-1682) — Seyahatname

Evliya Çelebi'nin Seyahatnâmesi 10 ciltlik devasa bir eserdir: Gezdiği şehirlerin camilerini, köprülerini, halkını, yiyeceklerini, âdetlerini, lehçelerini, efsanelerini anlatır. Zaman zaman abartılı bilgiler (mesela "Mağrib-zemîn'de balık adam gördüm") olsa da eser döneminin sosyal-kültürel hayatını belgeleyen paha biçilmez bir kaynaktır. Dili sade-orta nesirdir.

Kâtib Çelebi (1609-1657) — Ansiklopedik Dâhi

Kâtib Çelebi (Avrupa'da "Hacı Kalfa" adıyla bilinir), dönemin en geniş ansiklopedik zekâsıdır. Keşfü'z-Zünûn, 14.500 kitabı ve 10.000 yazarı tanıtan Arap dünyasının en büyük bibliyografyasıdır. Cihannümâ Osmanlı coğrafyasının temel eseri, Fezleke ise 1591-1655 arası Osmanlı tarihidir. Batı kitaplarını kullanması onu döneminin öncüsü yapar.

Nâimâ (1655-1716) — İlk Türk Vakanüvis Tarihçi

Nâimâ Osmanlı devlet teşkilâtında resmî tarih yazıcısı (vakanüvis) olarak görevlendirilen ilk kişidir. Tarihi sadece olay dizisi olarak değil, toplumun yükselme-duraklama çevrimleriyle (İbn-i Haldun etkisi) açıklaması onu modern tarih yazıcılığına yaklaştırır. Dili orta-süslü nesirdir.

Peçevî İbrahim Efendi (1574-1650) — Târîh-i Peçevî

1520-1639 arası (Kanûnî'den IV. Murad'a) Osmanlı tarihini yazan önemli vakanüvislerdendir. Batı kaynaklarına (Macar tarihlerine) başvuran ilk Osmanlı tarihçilerindendir.

Koçi Bey (17. yy) — Koçi Bey Risâlesi

Koçi Bey, Osmanlı devletinin 17. yy'daki bozulmasının sebeplerini (rüşvet, yönetim kusurları, ordu bozukluğu) tespit eden ve çözüm öneren bir risâle sunmuştur. "Osmanlı'nın Machiavelli'si" olarak da anılır. Eser, Osmanlı sosyal-siyasî tarihinin en önemli birincil kaynaklarındandır.

Şimdi öğrendiklerini tek bir yere sığdıralım. Aşağıdaki tablo AYT'den önceki son gece bir daha göz gezdirmen için yapıldı:

Yüzyıl	Öne Çıkan Şairler	Ünlü Eserler	Dönemin Özelliği
13.	Mevlânâ, Sultan Veled, Hoca Dehhânî	Mesnevî (Mevlânâ), İ-R-İ+Maârif (S.Veled), Selçuklu Şehnâmesi (Dehhânî, kayıp)	Kuruluş. Çoğu Farsça. Dehhânî ilk din dışı.
14.	Âşık Paşa, Gülşehrî, Ahmedî, Kadı Burhâneddin, Nesîmî	Garibnâme, Mantıku't-Tayr, İskendernâme, Tuyuğlar, Nesîmî Dîvânı	Oluşum. Türkçenin güçlenmesi. Beylikler.
15.	Şeyhî, Süleyman Çelebi, Ahmed Paşa, Necâtî, Ali Şîr Nevâî, Hamdullah Hamdi	Harnâme, Vesîletü'n-Necât (Mevlid), Kerem Kasidesi, Nevâî Hamsesi, Muhâkemetü'l-Lügateyn, Yûsuf u Züleyhâ	Yükseliş. Nevâî'yle ilk Türk hamsesi.
16.	Fuzûlî, Bâkî, Bağdatlı Rûhî, Taşlıcalı Yahya, Zâtî, Hayâlî	Leylâ vü Mecnûn, Su Kasidesi, Şikâyetnâme, Kanunî Mersiyesi, Terkib-i Bend, Şehzade Mustafa Mersiyesi	Altın Çağ. Fuzûlî (Bağdat) ↔ Bâkî (İstanbul).
17.	Nef'î, Nâbî, Nâilî, Neşâtî, Fehim, A.Hâletî + Evliya Çelebi, Kâtib Çelebi, Nâimâ	Sihâm-ı Kazâ, Hayriyye, Nâilî Dîvânı, Seyahatnâme (10 cilt), Keşfü'z-Zünûn, Târîh-i Naîmâ	En parlak dönem. Hikemî Tarz + Sebk-i Hindî.
18.	Nedim, Şeyh Gâlib, Enderunlu Fâzıl/Vâsıf, Sünbülzâde Vehbî	Nedim Dîvânı (şarkılar), Hüsn ü Aşk, Lutfiyye	Mahallîleşme + son büyük. Lale Devri → Şeyh Gâlib.
19.	Keçecizâde İzzet Molla, Leskofçalı Gâlib, Hersekli Ârif Hikmet, Yenişehirli Avnî	Mihnet-keşân; Encümen-i Şuara şiirleri	Son ışık. Encümen-i Şuara (1861) — Tanzimat'a devir.

Hafızaya Altın İpuçları

Divan sanatçıları AYT Edebiyat'ın en sabit soru bloğudur — neredeyse her yıl en az 1 soruyla gelir. Soru kalıpları 3 grupta toplanır:

• 1. Şair-eser-yüzyıl eşleştirme: "Aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?" veya "… 16. yüzyıl şairlerindendir" türü.
• 2. Parça tanıma: Bir parça/beyit verilir; "bu kimin üslûbu?" sorulur. Anahtar: akım (Sebk-i Hindî, Hikemî, Mahallîleşme).
• 3. Künye çıkarma: Bir şair tanıtılır, adı sorulur. "Kerbela'da yaşadı, üç dilde divan yazdı, …" → Fuzûlî.

Çözüm

A) Fuzûlî — Leylâ vü Mecnûn — 16. yy? Doğru. Fuzûlî 16. yüzyıl Bağdat şairi, Leylâ vü Mecnûn en ünlü mesnevisi. ✓

B) Nâbî — Hayriyye — 17. yy? Doğru. Nâbî 17. yy sonunda (1712'de öldü) Hayriyye'yi oğlu Ebulhayr'a yazdı. ✓

C) Nedim — Hüsn ü Aşk — 18. yy? YANLIŞ. Hüsn ü Aşk Nedim'in değil, Şeyh Gâlib'in eseridir. Nedim'in ana eseri Dîvân'dır (şarkılarıyla ünlü). Hem de ikisinin yüzyılı aynı (18. yy) olduğu için çeldirici güçlü. ❌ DOĞRU CEVAP

D) Şeyhî — Harnâme — 15. yy? Doğru. Şeyhî 15. yy Kütahya/Germiyan saray hekim-şairi. ✓

E) Bâkî — Kanunî Mersiyesi — 16. yy? Doğru. Bâkî 16. yy İstanbul şairi, Kanûnî'nin 1566'daki ölümüne mersiyesi ünlü. ✓

Doğru cevap: C. Anahtar: Hüsn ü Aşk = Şeyh Gâlib (18. yy sonu), Nedim değil.

Sık Karıştırılan Çiftler

Karıştırılan İkili	Ayırt Edici
Nedim ↔ Şeyh Gâlib	İkisi de 18. yy. Nedim: Lale Devri, şarkı, Mahallîleşme. Şeyh Gâlib: yüzyıl sonu, Hüsn ü Aşk, Mevlevî, Sebk-i Hindî, son büyük.
Bâkî ↔ Fuzûlî	İkisi de 16. yy. Bâkî: İstanbul, Kanunî Mersiyesi, Sultanü'ş-Şuara, gazel. Fuzûlî: Bağdat/Kerbela, Leylâ vü Mecnûn, 3 dilde divan, Şikâyetnâme.
Nef'î ↔ Nâbî	İkisi de 17. yy. Nef'î: Erzurum, kaside-hiciv, boğdurularak idam. Nâbî: Urfa, Hikemî Tarz, Hayriyye.
Ali Şîr Nevâî ↔ Fuzûlî	Nevâî: 15. yy, Çağatay+Farsça, Muhâkemetü'l-Lügateyn, ilk Türk hamsesi. Fuzûlî: 16. yy, Türkçe+Arapça+Farsça (3), Leylâ vü Mecnûn.
Hamdullah Hamdi ↔ Nevâî	Nevâî: Çağatay sahasında ilk hamse. Hamdullah Hamdi: Anadolu sahasında ilk hamse (Yûsuf u Züleyhâ).
Süleyman Çelebi ↔ Hâkânî Mehmed	Süleyman Çelebi: Mevlid (doğum). Hâkânî Mehmed: Hilye (iç-dış güzellik).
Evliya Çelebi ↔ Kâtib Çelebi	İkisi de 17. yy. Evliya: seyahatname (10 cilt, gezgin). Kâtib: ansiklopedist (Keşfü'z-Zünûn, Cihannümâ, Fezleke).

Sonraki Adım — Edebî Sanatlar

Divan edebiyatının kimlerini tamamladın. Sıra nasılında: Edebî sanatlar — teşbih (benzetme), istiare (eğretileme), kinaye, tezat, mecaz-ı mürsel, tevriye, hüsn-i talîl, tenasüp… Bu sanatları bildiğin her Divan beytini yeni bir gözle okuyacaksın. AYT'nin en popüler 3 konusundan biri edebî sanatlardır.