Divan Edebiyatı Nazım Biçimleri (Şekilleri)

Divan edebiyatına giriş konusunda genel özellikleri ve akımları bitirdik. Şimdi sıra Divan şiirinin "iskeletine" — yani nazım biçimlerine geldi. Bu konu, sınava girip de "AYT bana 1 net daha versin" diyen herkesin sevdiği konudur; çünkü ezberden ziyade kafiye şemasını okuyup biçimi adlandırmakla hallolur.

Önce çok kritik bir ayrım: nazım biçimi (şekli) ile nazım türü aynı şey değildir.

Yani aynı kafiye şemasıyla yazılmış iki şiirden biri "kaside" (biçim), aynı kasidenin konusu Allah'ın birliğiyse adı "tevhid" (tür) olur. Sınavda "biçimini bulun" diyorsa kafiye şemasına ve dize sayısına; "türünü bulun" diyorsa konuya bakacaksın.

Önce Nazım Birimini Tanı: Mısra, Beyit, Bent

• Mısra (dize): Tek satırlık şiir parçası. Mısra-ı berceste: bir şiirin içinden çıkıp atasözü gibi dillerde dolaşan, çok güzel olduğu için ünlenen tek mısra. Mısra-ı âzâde: bir şiirin diğer mısraları kaybolmuş, elimize tek başına ulaşmış mısra. İkisini karıştırma — berceste'de şiirin tamamı vardır, âzâde'de yoktur.
• Beyit: Aynı ölçüyle yazılmış iki mısranın oluşturduğu birim. Divan şiirinin birinci nazım birimidir. Şah beyit: bir şiirdeki en güzel beyit. Mahrem beyit: nadiren bir beytin anlamı diğerine taşar; ona denir.
• Bent: 3-10 dize arası birimler (üçlük, dörtlük, beşlik...). Murabba, muhammes, terkib-i bend gibi nazım biçimlerinde kullanılır. "Divan şiirinde sadece beyit kullanılır" ifadesi YANLIŞTIR.

Beyitle Yazılanlar vs Bent/Dörtlükle Yazılanlar

Bu konunun en kolay haritası şudur — nazım biçimlerini ikiye böl:

Şimdi en bilineninden başlayalım: gazel ve kaside. İkisinin de kafiye şeması aa ba ca da... şeklinde gider; aralarındaki tek fark beyit sayısı ve konudur. Bu ayrım AYT'de en sık kontrol edilen noktadır.

Gazel, Divan edebiyatının en sevilen, en çok yazılan nazım biçimidir. Aslında bizim değildir — Araplardan Farslara, Farslardan Türklere geçmiştir. Konusu sabittir: aşk, şarap, sevgili, kadın, dünya zevkleri. Sevgilinin güzelliği, ona duyulan özlem, içki meclisleri, ayrılık acısı; bütün bu temalar gazelde yaşar.

Şekilsel Özellikler

• Beyit sayısı: 5 ile 15 arasındadır. Türk edebiyatında en yaygın beyit sayısı 5, 7, 9'dur (en çok 7).
• Nazım birimi: Beyit.
• Kafiye şeması: aa / ba / ca / da / ea. İlk beyit kendi içinde kafiyelidir; sonraki beyitlerin ikinci mısraları ilk beyitle kafiyelenir. b, c, d, e gibi farklı harfler yerine "x" de yazabilirsin (serbest anlamında).
• Ölçü: Aruz (tüm Divan şiiri gibi).

Beytin Adları — AYT Klasiği

Bir gazelin beyitlerinin hepsinin özel bir adı vardır. Bunları bilmek, sınavda beyit sırasını bulma sorularını saniyede çözer:

Beyit	Adı	Özelliği
1. (ilk)	Matla ("güneşin doğuşu")	Gazelin başladığı beyit. İki mısrası birbiriyle kafiyeli (aa).
2. (matlanın altı)	Hüsn-i matla ("güzel matla")	Matladan daha güzel olmak zorundadır.
Son (sonuncu)	Makta	Gazelin son beyti. Şair burada mahlasını (takma adını) söyler.
Sondan bir önceki	Hüsn-i makta	Maktadan daha güzel olmak zorundadır.
En güzel beyit	Şah beyit / Beyt-ül gazel	Gazeldeki en güzel beyit. (Kasidedeki karşılığı Beyt-ül kasid.)
Mahlas geçen beyit	Tahallüs beyti	Mahlas çift anlamlı kullanılırsa hüsn-i tahallüs denir.

Musammat Gazel — İçten Kafiyeli Gazel

Eğer mısraların ortasında da bir kafiye varsa (mısranın tam ortasına denk gelen iç kafiye), bu gazele musammat gazel denir. Aynı şey kasidede olursa musammat kaside olur. Sınavda mısranın hem sonuna hem ortasına bakacaksın.

Yek-Âhenk vs Yek-Âvâz Gazel

Normalde Divan şiirinde her beyit farklı bir konu işler (parça güzelliği). Ama istisnaen tüm beyitler aynı konuda olursa veya hepsi aynı söyleyiş gücündeyse özel adlar verilir:

• Yek-âhenk gazel: "Yek" (tek) + "âhenk" (konu). Tüm beyitlerin aynı konu etrafında birleştiği gazel. (Konu birliği)
• Yek-âvâz gazel: "Yek" (tek) + "âvâz" (söyleyiş). Tüm beyitlerin aynı söyleyiş gücünde olduğu gazel. (Üslup birliği)

Konularına Göre Gazel Türleri

Bu dört türü kesin bil — AYT'nin favori sorusudur:

• Âşıkâne gazel: Aşkın acısı, ızdırabı, yanıklığı. Daha çok ilahi (Allah) aşkı. — Ustası: Fuzûlî.
• Rindâne gazel: "Rind" (eğlence ehli) tutumu. İçki, eğlence, dünyanın geçiciliği, "yiyelim içelim coşalım" anlayışı. — Ustası: Bâkî.
• Şûhâne gazel: "Şûh" (alımlı kadın). Aşkı çapkınca, mecazi olmadan, gerçek kadın üzerinden anlatır. — Ustası: Nedîm.
• Hikemî gazel: Felsefi, didaktik, öğretici, hikmet dolu söyleyiş. — Ustası: Nâbî.

Nazire — Şair Taklidi

Bir şairin gazelini beğenip onun aynı konuda, aynı vezinde, aynı kafiye ve redifle taklit edip cevap olarak yazmaya nazire denir. Üstünlüğü kabul etmek anlamına gelir. (Zıt yazılırsa nakîze, alay ederek yazılırsa tehzil olur — bu ikisi nadiren sorulur, naziredir esas olan.)

Kaside, Divan edebiyatının "büyük şiiri"dir. Konusu kısaca din ve devlet büyüklerine övgü (bazen de yergi). Şair, padişahı, sadrazamı, peygamberi ya da Allah'ı över; karşılığında câize denilen para hediye alır. Yani kaside aynı zamanda Divan şairinin "geçim kaynağı"dır. Hatta bu para verme geleneği — rivayete göre — Hz. Muhammed'in Sırka Kasidesinin şairine hırkasını hediye etmesinden gelir.

Şekilsel Özellikler

• Beyit sayısı: En az 33, en fazla 99 beyit. Yani 33-99 arası (ÖSYM standardı).
• Nazım birimi: Beyit.
• Kafiye şeması: aa / ba / ca / da / ea / fa — gazelle aynı.
• Beytin adları: Matla (ilk beyit), makta (son beyit), şah beyit / beyt-ül kasid (en güzel beyit), tâc beyti (mahlasın geçtiği beyit).

Kasidenin Bölümleri (6 Bölüm)

Kaside rastgele bir şiir değildir; belli bir mimariye göre yazılır. Sırasıyla 6 bölümü vardır (biri zorunlu değil):

Kasidenin Adlandırılması

Kaside dört yöntemle adlandırılır:

1. Nesîb bölümünde işlenen konuya göre: Bahar anlatırsa bahâriye, kış anlatırsa şitâiye (şitâ = kış), sonbahar anlatırsa hazâniye (hazan = sonbahar), at anlatırsa rahşiye (rahş = at), hamam anlatırsa hamâmiye, bayram anlatırsa ıydiye (ıyd = bayram).
2. Redifine göre: Redif "su" ise su kasidesi (Fuzûlî'nin Hz. Muhammed için yazdığı), "kerem" ise kerem kasidesi, "sümbül" ise sümbül kasidesi.
3. Kafiye harfine göre: Kafiyesi "mim" ise mîmiye, "cim" ise cîmiye, "elif" ise elifiye.
4. Genel konuya göre: Allah'ın birliğini anlatırsa tevhid, Allah'a yakarış ise münâcât, peygamber övgüsü ise na't, padişahın tahta çıkışı için yazılırsa cülûsiye. (Bunlar aslında nazım türü olarak da geçer; bir sonraki konuda detayını işleyeceğiz.)

Mesnevi, Divan edebiyatının uzun anlatım nazım biçimidir. O dönemde roman ve hikâye türü olmadığı için, ne anlatılacaksa mesnevi şeklinde anlatılırdı. Yani bugünün romanı, o dönemin mesnevisidir. Olay anlatımı, aşk hikâyesi, tasavvufi/dini hikâye, didaktik (öğretici) eserler — hepsi mesnevi formatında yazılır.

Şekilsel Özellikler

• Beyit sayısı: SINIRSIZ. İstediğin kadar yazabilirsin — 500, 5.000, 20.000 beyit. (Mevlânâ'nın Mesnevî'si yaklaşık 25.000 beyittir.)
• Nazım birimi: Beyit.
• Kafiye şeması: aa / bb / cc / dd / ee / ff... — her beyit kendi içinde kafiyelidir. Bu, mesneviyi diğer biçimlerden ayıran en bariz özelliktir.
• Aruz: Uzun olduğu için aruzun kısa kalıplarıyla yazılır (örneğin "fâilâtün fâilâtün fâilün" gibi). Daha uzun kalıplarla yazmak mümkün değildir, çünkü 10.000 beyit boyunca dayanılmaz.

Mesnevinin Bölümleri

1. Giriş: Besmele → Tevhid (Allah'ın birliği) → Münâcât (Allah'a yakarış) → Na't (peygamber övgüsü) → 4 halife övgüsü → padişah/eserin sunulduğu kişiye övgü → Sebeb-i telif (eserin yazılma sebebi).
2. Asıl bölüm: Âgâz-ı dâstân ("hikâyeye başlangıç") veya Âgâz-ı kıssa başlığıyla asıl olay anlatılır.
3. Bitiş bölümü (Hâtime): Dua, övünme, eserin yazılış tarihi.

Türk Edebiyatının Ünlü Mesnevileri

Eser	Yazar	Konu / Önem
Kutadgu Bilig	Yusuf Has Hâcib	Türk edebiyatının ilk mesnevisi (Geçiş Dönemi).
Mesnevî	Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî	Farsça, tasavvufi, ~25.000 beyit.
Garibnâme	Âşık Paşa	Tasavvufi, didaktik.
Mantıku't-Tayr	Gülşehrî	Attâr'dan tercüme + ekleme; "kuşların dili" alegorisi.
Risâletü'n-Nushiyye	Yûnus Emre	Tasavvufi, öğretici.
Hüsrev ü Şîrîn	Şeyhî	Aşk hikâyesi (Nizâmî'den çeviri-uyarlama).
Harnâme	Şeyhî	Hiciv mesnevisi (eşek hikâyesi).
Leylâ vü Mecnûn	Fuzûlî	En ünlü aşk mesnevisi; ilahi aşka uzanır.
Hayriyye, Hayrâbâd	Nâbî	Hayriyye = oğluna nasihat (didaktik).
Hüsn ü Aşk	Şeyh Galip	Tasavvufi alegorik aşk hikâyesi; Sebk-i Hindî'nin zirvesi.

Hamse — Beş Mesnevinin Bir Arada Toplandığı Eser

Bir şair beş mesnevi yazıp bunları tek külliyatta toplarsa, bu külliyata hamse (hamse = "beş") denir. Şaire de hamse sahibi denir.

• Türk edebiyatında ilk hamse sahibi: Ali Şîr Nevâî (Çağatay sahasında, Orta Asya).
• Anadolu sahasında ilk hamse sahibi: Hamdullah Hamdi (en bilinen mesnevileri Yûsuf u Züleyhâ ve Kıyâfetnâme).

Bu üç biçim, beyitle yazılan ama kısa/yapısal olarak farklı olan biçimlerdir.

Kıta — "Kafası Koparılmış Gazel"

Kıta, en az 2 beyitten oluşan kısa bir nazım biçimidir. Genelde 2 beyittir ama 2-12 beyit arasında olabilir; 2 beyitten uzun olanlara kıt'a-yı kebîre (büyük kıta) denir.

• Kafiye şeması: xa / xa (yani BA / CA da diyebilirsin — birinci mısra serbest, ikinci mısralar kafiyeli).
• Matla beyti yoktur (yani aa ile başlamaz). Bu yüzden gazelden ayrılır — gazel aa ile başlar, kıta xa xa ile başlar.
• Mahlas kullanılmaz. Çünkü çok kısa; iki beyitlik bir yere mahlas sığmaz.
• Konu: Felsefe, tasavvuf, fikir, hayat görüşü, nükte, övgü, yergi, tarih düşürme. Yani gazelin "aşk-şarap-sevgili" konusunun dışında her şey.

Beyt-i Berceste — En Güzel Beyit

Hatırlayalım: mısra-ı berceste bir şiirden çıkıp atasözü gibi dolaşan tek mısraydı. Beyt-i berceste ise aynı mantığın beyit halidir — bir şiirden o kadar güzel bir beyit çıkar ki, o beyit dillerde hikmet sözü gibi dolaşır. Şah beyit ile karıştırılabilir; aralarındaki fark: şah beyit bir şiirin içindeki en güzel beyittir, beyt-i berceste o şiirin dışına çıkıp atasözleşmiş olanıdır.

Müstezat — "Uzun-Kısa, Uzun-Kısa"

Müstezat (kelime anlamı: "ziyadeleştirilmiş, artırılmış"), bir gazel ya da kasidenin uzun mısralarına araya kısa mısralar (ziyade) eklenerek oluşturulur. Yani bir uzun mısra, bir kısa mısra; bir uzun, bir kısa şeklinde gider.

• Görsel olarak: Uzun-kısa, uzun-kısa, uzun-kısa, uzun-kısa.
• Nazım birimi: Hâlâ BEYİTTİR. Eklenen kısa mısralar tam değildir; sayıldığında "dörtlük" olduğu sanılmasın.
• Ziyade: Sonradan eklenen kısa mısralara denir. "Ziyade" kelimesi günlük hayatta da var — çay içerken "ziyade olsun" derken "fazla olsun, daha çok olsun" diyorsun. Edebî anlamı da bu: fazlalık, ek.
• Çıkarılırsa: Kısalar metinden çıkarıldığında anlam bozulmaz; çünkü zaten ek olarak konmuştur.
• Kafiye şeması: aA / aA / bA / bA... şeklinde gösterilir (büyük A kısa mısra).

Şimdi geçtik bent/dörtlükle yazılan nazım biçimlerine. Bunların ilki ve en önemlisi rubaidir.

Şekilsel Özellikler

• Yapı: Tek bir dörtlükten oluşur. Sadece 4 mısra. Başka dörtlük yoktur.
• Kafiye şeması: aaxa — yani 1., 2. ve 4. mısralar birbiriyle kafiyeli; 3. mısra serbest. (Çok nadiren aaaa olabilir ama AYT bunu sormaz.)
• Aruz: Sadece rubailerde kullanılan özel 24 aruz kalıbı vardır. Bunların 12'si ahrem, 12'si ahrebtir. Türk şairler en çok ahreb (mef'ûlü ile başlayan) kalıpları kullanmıştır. Sayıyı (24) ve adları (ahrem-ahreb) bilmen yeterli; ezberlemen gerekmez.
• Mahlas: Genellikle kullanılmaz. Çünkü tek dörtlüğe mahlas sığmaz.
• Yapı mantığı: İlk iki mısra fikrin hazırlayıcısıdır; asıl söylenmek istenen düşünce 3. ve özellikle 4. mısrada bulunur. Yani vurgu son mısradadır.

Konu

Felsefi düşünceler, tasavvufi konular, dünya görüşü, hicv, özlü söz, "epiküryen" (anı yaşa, dünyanın tadını çıkar) yaşam felsefesi, şarap konuları. Çok dar bir alana büyük bir düşünce sığdırma sanatıdır.

Ustaları

• Dünyada rubainin babası: Ömer Hayyâm (İranlı, Fars edebiyatı — Türk değildir). Rubaileri dünya çapında ünlüdür.
• Türk edebiyatında rubainin babası: Azmîzâde Mustafa Hâletî (17. yy).
• Diğer önemli isimler: Mevlânâ (Farsça rubailer), Kara Fazlı, Yahya Kemal Beyatlı (Cumhuriyet sonrası rubai geleneğini sürdürmüştür).

Tuyuğ, Divan edebiyatının iki millî nazım biçiminden biridir. Yani Araplardan veya Farslardan alınmamış, Türk şairlerin kendi geliştirdiği bir biçimdir. Bu özelliği sayesinde AYT'nin gözdesidir: "Aşağıdakilerden hangisi Türk edebiyatına özgü bir nazım biçimidir?" sorusunda doğru cevap tuyuğ ya da şarkıdır.

Şekilsel Özellikler

• Yapı: Tek dörtlük (rubai gibi).
• Kafiye şeması: aaxa (rubai ile aynı).
• Aruz: Sadece tek bir aruz kalıbıyla yazılır: fâilâtün fâilâtün fâilün (aruzun remel bahrinin kısaltılmış kalıbı). Bu kalıp 11 heceden oluşur.
• Mısra sonu kafiyeleri genellikle (ama zorunlu olmamak üzere) cinaslı kafiyedir.
• Mahlas kullanılmaz.
• Halk edebiyatındaki maniden esinlenmiştir (mani de tek dörtlük + aaxa şemasındadır; aralarındaki fark tuyuğun aruzla, maninin heceyle yazılmasıdır).

Tuyuğ ve Rubaiyi Nasıl Ayırırız?

Mani ile de Karıştırma

Mani de tek dörtlüktür, kafiye şeması da aaxa (veya xaxa) olabilir. Ama mani hece ölçüsüyle yazılır ve her mısrası 7 heceden oluşur (yani 7 ünlü harf). Tuyuğ 11, rubai 13-14, mani 7. Hece sayısını saymak en hızlı çözümdür.

Ustaları

• Tuyuğun en büyük ustaları (1 numara): Kâdı Burhâneddin ve Seyyid Nesîmî. Bu ikili birinciliği paylaşır.
• 2. sırada: Ali Şîr Nevâî.
• 3. sırada: Bâbür Şah.

Şarkı, Divan edebiyatının ikinci millî nazım biçimidir. Yani tuyuğ gibi şarkı da Türk edebiyatına özgüdür; Arap ve Fars edebiyatında yoktur. Halk edebiyatındaki türkü ve koşmanın etkisiyle ortaya çıkmıştır; bestelenmek üzere yazılır.

Şekilsel Özellikler

• Nazım birimi: Bent (genellikle dörtlük).
• Bent sayısı: 2-5 bent arası.
• Kafiye şeması: aAaA / bbbA / cccA... şeklindedir. Burada büyük A'lar nakaratı gösterir — yani aynen tekrar eden mısraları.
  • İlk bentin 2. ve 4. mısrası nakarattır (büyük A).
  • Sonraki bentlerin 4. mısrası aynı nakaratı tekrar eder.
• Nakarat: Şarkıyı diğer dörtlü biçimlerden ayıran en kesin işarettir. Bir mısra aynen tekrar ediyorsa, %99 şarkıdır.
• Miyân: Bentin 3. mısrasına denir (her zaman miyandır).
• Dil: Sade Türkçedir (bestelenmek üzere yazıldığı için anlaşılır olmalıdır). Bu yönüyle de Divan'ın diğer biçimlerinden ayrılır.
• Konu: Aşk, şarap, sevgili, eğlence, neşeli yaşam.
• Ölçü: Hem hece hem aruz kullanılabilir (karışık kullanım vardır).

Ustaları

• İlk şarkı yazan: Nâilî (17. yy).
• En güzel şarkıları yazan: Nedîm (18. yy, Lâle Devri'nin şairi). Şarkı türü Nedîm'in elinde zirveye çıkmıştır.
• En çok şarkı yazan (ama nicelik kalitenin önünde): Enderûnlu Vâsıf.

Musammatlar, bentlerden oluşan nazım biçimleridir — üç dize (üçlük), dört dize (dörtlük), beş dize (beşlik) vb. ile yazılırlar. Sınavda en sık karşına çıkacak olanlar murabba, muhammes ve şarkıdır. Diğerleri (müselles, terbî, müseddes, tahmis, tardiye) daha çok kavram bilgisi olarak sorulur.

Hafıza Kalıbı: Arapça Sayılar

Musammatların adları Arapça sayılardan türer. Şu kökleri öğrenirsen tüm adları çözebilirsin:

• 3 → selâse (s-l-s) → başına M koy → müselles (üçlü)
• 4 → erbaa (r-b) → başına M koy → murabba (dörtlü)
• 5 → hamse (h-m-s) → başına M koy → muhammes (beşli)
• 6 → sitte (s-d-s) → başına M koy → müseddes (altılı)

Murabba — Dörderli Bentlerden Oluşan Şiir

• Yapı: 4 mısralık bentlerden oluşur.
• Kafiye şeması: aaaa / bbba / ccca / ddda...
• Şair tek mahlaslıdır — yani tek bir kişi yazmıştır, kendiliğinden dörderli olarak.
• Şarkı ile farkı: Murabbada nakarat yoktur. Şarkıda nakarat vardır.

Muhammes — Beşerli Bentlerden Oluşan Şiir

• Yapı: 5 mısralık bentlerden oluşur.
• Kafiye şeması: aaaaa / bbbba / cccca...
• Tek mahlaslıdır (kendiliğinden beşerli yazılmıştır).

Sonradan Tamamlama: Terbî ve Tahmis

Bu ikisi sınavda nadir çıkar ama soru bankalarında görürsün diye bilmen iyi olur:

• Terbî: Bir başka şairin yazdığı gazelin her beytine, başka bir şair 2 mısra ekleyerek dörderli hâle getirir. İki mahlaslıdır (asıl şair + tamamlayan şair). Adının başında "T" var çünkü tamamlama var (RB → t-r-bî).
• Tahmis: Bir gazelin her beytine 3 mısra eklenerek beşerli hâle getirilir. İki mahlaslıdır. (HMS → t-ah-mîs.)
• Tardiye: Beşerli bir biçimdir; Türk edebiyatında yaygın değildir. Şeyh Galip Hüsn ü Aşk'ın içinde kullanmıştır. Sadece adını bilmen yeterli.

Biçim	Bent	Kim Yazdı?	Özelliği
Müselles	3 mısra	Tek şair	Sınavda nadiren sorulur.
Murabba	4 mısra	Tek şair	Sınavda çıkar. Nakarat yok.
Şarkı	4 mısra	Tek şair	Sınavda çıkar. Nakarat var. Türklere özgü.
Terbî	4 mısra	İki şair	Gazele 2 mısra eklenmiş.
Muhammes	5 mısra	Tek şair	Sınavda çıkar.
Tahmis	5 mısra	İki şair	Gazele 3 mısra eklenmiş.
Tardiye	5 mısra	—	Şeyh Galip Hüsn ü Aşk'ta kullandı.
Müseddes	6 mısra	Tek şair	Çok yaygın değildir.

Bu ikisi musammatların "büyük" kardeşleridir — birden fazla bentten oluşan, her bendin sonunda özel bir "ara beyit" bulunan, uzun nazım biçimleridir. AYT'de en sık tuzak da bu ikisinin ayrımı üzerinedir.

Ortak Yapı (İki Biçim İçin Aynı)

• Nazım birimi: Beyit.
• Her bent (= hâne) 8-20 mısra arasında olur.
• Toplam bent sayısı 3-17 arasındadır.
• Her hânenin kafiye şeması: aa / xa / xa / xa / xa (yani gazel gibi başlar).
• Hânenin sonunda her zaman bir vâsıta beyti (geçiş beyti, "ara beyit") vardır. Vâsıta beyti hânelerin arasında köprü gibidir.

Tek Fark: Vâsıta Beytinin Kafiyesi

Özellik	Terkib-i Bend	Terci-i Bend
Vâsıta beyti kafiyesi	Her hânede DEĞİŞİR (farklı kafiye)	Her hânede AYNEN TEKRAR EDER
Konu	Mersiye, sosyal eleştiri, hiciv	Felsefi ve tasavvufi fikirler
En ünlü temsilci	Bağdatlı Rûhî (terkib-i bendi en ünlüdür)	Ziyâ Paşa
Diğer ünlüler	Ziyâ Paşa (Bağdatlı Rûhî'ye nazire); Bâkî (Kanûnî Mersiyesi)	—

Ünlü Eserler

• Bağdatlı Rûhî'nin Terkib-i Bend'i: Türk edebiyatının en ünlü terkib-i bendidir. Toplumsal eleştiri ve hiciv üstüne kuruludur. Ziyâ Paşa Tanzimat döneminde buna nazire yazmıştır.
• Bâkî — Kanûnî Mersiyesi: Terkib-i bend formunda yazılmış meşhur bir mersiye. Kanûnî Sultan Süleyman'ın ölümü üzerine yazılmıştır.
• Ziyâ Paşa'nın Terci-i Bend'i: Tasavvufi-felsefi içerikli, "Bu kâinatın seyrine hayran olmamak elde mi?" gibi düşünceleri işler.

AYT'nin Divan edebiyatından her yıl kesin sorduğu bir tip vardır: "Aşağıdakilerden hangisi Türk edebiyatına özgü bir nazım biçimidir?" ya da "Aşağıdakilerden hangisi Arap-Fars edebiyatından alınmamıştır?" Bu sorunun cevabı her zaman aynıdır.

Mahlas Kullanılmayan Biçimler

Aynı şekilde sınavda sıkça çıkar: "Aşağıdakilerden hangisinde mahlas kullanılmaz?"

• Rubai — tek dörtlük, mahlas sığmaz.
• Tuyuğ — tek dörtlük, mahlas sığmaz.
• Kıta — çok kısa, mahlas kullanılmaz.
• (Müstezat, müselles gibi küçük biçimlerde de genelde mahlas yoktur.)

Beyit Sayısı Karşılaştırması

• Mesnevi: Sınırsız.
• Kaside: 33-99 beyit.
• Gazel: 5-15 beyit.
• Kıta: 2 beyit (büyük kıta 2-12).
• Terkib/Terci-i bend: 3-17 hâne (her hâne 8-20 mısra).

Sınavdan önce son tekrar için — tüm nazım biçimlerinin karşılaştırması:

Biçim	Birim	Kafiye Şeması	Konu	Önemli İsim
Gazel	5-15 beyit	aa ba ca da	Aşk, şarap, sevgili	Fuzûlî, Bâkî, Nedîm, Nâbî
Kaside	33-99 beyit	aa ba ca da	Övgü, yergi	Nef'î, Fuzûlî (Su Kasidesi)
Mesnevi	Sınırsız beyit	aa bb cc dd	Olay, hikâye, aşk, didaktik	Mevlânâ, Fuzûlî, Şeyh Galip
Kıta	2 beyit (genelde)	xa xa	Felsefe, hiciv, nükte	—
Müstezat	Beyit (uzun-kısa)	aA aA bA bA	Aşk, sevgili	—
Rubai	1 dörtlük (4 mısra)	aaxa	Felsefe, tasavvuf, şarap	Ömer Hayyâm, Azmîzâde Hâletî
Tuyuğ (Türklere özgü)	1 dörtlük (4 mısra)	aaxa (11 hece)	Aşk, hikmet	Kâdı Burhâneddin, Nesîmî
Şarkı (Türklere özgü)	2-5 dörtlük (nakaratlı)	aAaA bbbA	Aşk, eğlence	Nâilî, Nedîm, Enderûnlu Vâsıf
Murabba	Dörderli bentler	aaaa bbba ccca	Çeşitli (nakarat yok)	—
Muhammes	Beşerli bentler	aaaaa bbbba	Çeşitli	—
Terkib-i Bend	3-17 hâne	aa xa... + vâsıta (değişir)	Mersiye, sosyal eleştiri	Bağdatlı Rûhî, Ziyâ Paşa, Bâkî
Terci-i Bend	3-17 hâne	aa xa... + vâsıta (tekrar eder)	Felsefi, tasavvufi	Ziyâ Paşa

(Türklere özgü) etiketli biçimler, Arap-Fars edebiyatından alınmamış; Türk şairlerin kendi geliştirdiği biçimlerdir.

Divan nazım biçimleri konusundan AYT'de yıllardır aynı kalıplarla sorular gelir. En sık görülen üç tip şudur:

1. Verilen parçanın nazım biçimini bul: Kafiye şeması + dize sayısı + (varsa) konu birleştirilerek çözülür.
2. Beyitlerin sırasını bul: Matla (aa ile başlayan) → ortadakiler → makta (mahlasın geçtiği).
3. Türklere özgü olanı bul / kavram tanımı: Tuyuğ-şarkı doğru cevaptır.

Örnek Soru (AYT 2024 tipi)

5 Şıkkın Çözümü

• A) Müstezat — Yanlış. Müstezatta uzun-kısa, uzun-kısa mısra dizilişi olur. Burada öyle bir şey yok.
• B) Şarkı — DOĞRU. Dörderli bentler var (4 mısralık), her bendin sonunda aynı mısra (büyük A) aynen tekrar ediyor (nakarat var). Bu kesin işaret şarkıdır. Ayrıca dili sade, Türkçe kelimelerle. Ek olarak: konu Lâle Devri tarzı, eski bir bahçe özlemi — Nedîm'in tipik şarkı temasıyla uyumlu.
• C) Murabba — Yanlış. Murabba da dörderli bentlerden oluşur ama nakarat yoktur. Buradaki nakarat onu murabba olmaktan çıkarır.
• D) Tuyuğ — Yanlış. Tuyuğ tek dörtlüktür (4 mısra), birden fazla bent içermez. Burada birden fazla bent var.
• E) Rubai — Yanlış. Rubai de tek dörtlüktür ve kafiye şeması aaxa'dır. Burada hem birden fazla bent var hem de nakarat var.

Doğru cevap: B) Şarkı.

Sık Karıştırılanlar — Hızlı Refleks Listesi