Türkiye Ekonomisi: Politikalar, Sektörel Dağılım, Tarım, Hayvancılık, Madenler, Sanayi, Ulaşım, Ticaret, Turizm, Bölgesel Kalkınma

AYT Coğrafyanın Türkiye Ekonomisi ünitesi, sınavın en yoğun puan kaynağıdır. Sosyal-1 ve Sosyal-2 testlerinde her yıl 2-3 sorunun garanti olarak geldiği bir bölümdür. Bu ünite cumhuriyet ekonomisinin dört dönemini, sektörel dağılımı, tarım–hayvancılık–madenler–sanayi–ulaşım–ticaret–turizm gibi yedi alt başlığı ve altı bölgesel kalkınma projesini kapsar. Adayların çoğu için ünite hem en zengin puan kaynağı hem de en yüksek ezber yükü olan bölümdür.

Konunun Bütünsel Mantığı

Türkiye ekonomisi tarihsel bir omurga üzerine oturur: 1923–1929 arasında milliyetçi ve liberal ilk dönem, 1929 dünya buhranıyla başlayan 1932–1950 devletçi dönem, 1950–1980 ikinci liberal dönem ve 1980 sonrası ihracata dayalı serbest ekonomi modeli. Her dönemde alınan kararlar (aşar vergisinin kaldırılması, Sümerbank'ın kurulması, Devlet Planlama Teşkilatı'nın açılması, 24 Ocak Kararları) bugünkü ekonomik haritanın temelidir. Bu omurganın üzerine oturan sektörler — birincil (tarım–hayvancılık–madencilik), ikincil (sanayi) ve üçüncül (ticaret–ulaşım–turizm–hizmet) — Türkiye nüfusunun yüzde kaçını istihdam ettiklerine göre ülkenin gelişmişlik seviyesini belirler.

Çalışma Stratejisi

Konu üç katmanlı bir yaklaşımla daha kolay oturur. Birinci katman tarihsel dönemleştirmedir: 1923, 1932, 1950, 1960 (DPT), 1980 (24 Ocak Kararları) gibi anahtar tarihlerin hangi politika değişikliğini ortaya çıkardığının net olarak ezberlenmesi. İkinci katman sektörel haritalandırmadır: her tarım ürünü, her maden, her sanayi tesisi ve her ulaşım hattı için Türkiye haritası üzerinde anahtar bir şehir veya bölgenin sabitlenmesi. Üçüncü katman karşılaştırma tablolarıdır: liberal vs devletçi, ekstansif vs intensif tarım, mera vs besi hayvancılığı, hammadde yakın vs ulaşım yakın sanayi tesisleri, ihracat vs ithalat dengesi gibi karşıt grupların yan yana tutulması.

Bu konunun avantajı, sınavın klasik kalıplarının yıllar boyunca çok az değişmesidir. Eğer aday Sivas–Divriği–demir–Zonguldak–taş kömürü–Karabük zincirini, Kütahya–Emet–bor–Bandırma zincirini ve GAP–DAP–DOKAP–KOP–ZBK–YHGP altı projesinin il listesini oturtursa, harita sorularının çoğunu rahatlıkla çözer.

Bu Konunun 90 Saniyelik Özeti (Sprint Modu)

Türkiye Cumhuriyeti'nin ekonomi politikaları, 1923'ten günümüze kadar dört net dönemde incelenir. Her dönemin başlangıcında bir kriz, bir karar ya da bir politika değişikliği vardır. Bu dönemleri tarihsel olarak ezberlemek, AYT'de hangi uygulamanın hangi dönemde yapıldığını sorduğu klasik soru kalıplarının çözümünü kolaylaştırır.

2.1. Birinci Liberal Dönem (1923–1929): İzmir İktisat Kongresi ve Milliyetçi-Liberal Yaklaşım

Cumhuriyetin ilk yıllarında ekonomi tamamen sıfırdan yeniden yapılandırılmak zorunda kalındı. Kurtuluş Savaşı sonrası ülkeyi terk eden yabancı yatırımcılar geride bir enkaz bıraktı. Bu enkazın temizlenmesi için 17 Şubat 1923'te İzmir İktisat Kongresi toplanmış, alınan kararlarla milliyetçi ve liberal bir ekonomi politikası benimsenmiştir. Devlet özel sektörü teşvik edecek, dışa açık bir ekonomi modeline geçilecekti.

Bu dönemin önemli uygulamaları şunlardır:

• 1925 Aşar vergisinin kaldırılması: Osmanlı'dan miras kalan ve çiftçinin ürettiğinin onda birini devlete vermesi anlamına gelen aşar vergisi kaldırıldı. Çiftçinin sırtındaki yük hafifledi, tarımdan vazgeçenlerin sayısı azaldı.
• 1926 ilk fabrikalar: Uşak Şeker Fabrikası, ardından Kırklareli Alpullu Şeker Fabrikası açıldı.
• 1927 Teşvik-i Sanayi Kanunu: Sanayi yatırımcılarına vergi muafiyeti, ucuz arazi, gümrük indirimi gibi teşvikler verildi.
• Tarımda makineleşme teşviki: Üretim hızını artırmak için makine kullanımı yaygınlaştırılmaya çalışıldı.

2.2. Devletçi Dönem (1932–1950): Ekonomik Buhran Sonrası Dönüş

1929 yılında dünyada yaşanan büyük ekonomik buhran (Great Depression), Türkiye'nin liberal ekonomi modelini ciddi şekilde sarstı. Dünyada yatırımcı bulunamayınca, devletin doğrudan ekonomiye girmesi şart oldu. 1930-1950 arasında devletçi politika uygulandı.

Yıl	Önemli Hamle	Anlamı
1931	Merkez Bankası kuruluşu	Devletçi politikanın ilk hamlesi, para politikasının kontrolü
1932	Sanayi Kredi Bankası	Sanayicilere kredi sağlama mekanizması
1933	Sümerbank kuruluşu	Tekstil-çimento alanında devlet eliyle fabrikalar
1934-1937	Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı	Başarılı uygulanan dönem
1935	Etibank kuruluşu	Maden ve enerji yatırımları
1938+	İkinci Beş Yıllık Plan	II. Dünya Savaşı yüzünden başarısız

İkinci beş yıllık planın başarısız olmasının temel sebebi, II. Dünya Savaşı'na fiilen katılınmamasına rağmen erkek nüfusun askere alınması ve tarımsal faaliyetlerin sekteye uğramasıdır.

2.3. İkinci Liberal Dönem (1950–1980): Karma Ekonomi ve Devlet Planlama Teşkilatı

1950'li yıllarda Demokrat Parti iktidarıyla birlikte ikinci liberal dönem başladı. Özel sektör yeniden teşvik edildi; ancak büyük enerji santralleri ve limanlar gibi stratejik tesisler devlet eliyle kuruldu. Bu dönem 1950-1955 arasında %7, 1955-1960 arasında %5'lik büyüme sağladı.

1960 yılında Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) kuruldu. Bu, AYT'de en sık karşılaşılan tarihtir. DPT ile birlikte beş yıllık kalkınma planları uygulanmaya başlandı; ekonomide planlı bir döneme geçildi. Bugün hâlâ on birinci kalkınma planı uygulanmakta, on ikincisinin hazırlığı sürmektedir. Toplum refahını artırma, sosyal adaletin sağlanması ve karma ekonominin yürütülmesi DPT'nin temel hedefleriydi.

2.4. İhracata Dayalı Serbest Ekonomi Dönemi (1980–Günümüz)

24 Ocak 1980 Kararları Türkiye ekonomisinde radikal bir dönüşümü ifade eder. Turgut Özal'ın hazırladığı bu kararlarla birlikte:

• İthalat serbestleştirildi.
• İhracata yönelik sanayi modeli benimsendi.
• Türk parası dünyada konvertibl hale geldi.
• Yabancı yatırımcı ülkeye çekilmeye çalışıldı.
• Devlet işletmeleri özelleştirilmeye başlandı; köprü, otoyol, fabrika gibi alanlardaki özelleştirmelerle milli gelirdeki devlet payı düştü, özel sektör payı arttı.
• Altyapı yatırımları (yol, köprü, baraj) hızlandı.

1990'lı yıllarda Körfez Savaşı, 1994 ve 2001 finansal krizleri yaşandı. 2001 sonrası Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı uygulandı, IMF ile son anlaşma 2008'de imzalandı. AB üyelik müzakereleri 2005'te başladı. 9. (2007-2013), 10. (2014-2018), 11. (2019-2023) ve 12. kalkınma planları bu dönemde uygulanmaya devam etti.

Türkiye'de 15-64 yaş arası çalışma çağındaki nüfus tarım, sanayi ve hizmet olmak üzere üç ana sektörde istihdam edilir. Bir ülkenin sektörel dağılımı, gelişmişlik seviyesinin en güçlü göstergelerinden biridir: tarımda çalışan nüfus oranı yüksekse ülke gelişmemiş, hizmet ve sanayide çalışan oranı yüksekse gelişmiştir.

2024 TÜİK Verilerine Göre Türkiye Sektörel Dağılım

Sektör	İstihdam %	GSYH Payı %	Açıklama
Hizmet (Üçüncül)	57.9	61	Ticaret, ulaşım, eğitim, sağlık, turizm, finans
Sanayi+İnşaat (İkincil)	27.3 (sanayi 20.7 + inşaat 6.6)	33	İmalat, üretim, fabrikalar
Tarım (Birincil)	14.8	6	Tarım, hayvancılık, ormancılık, balıkçılık, madencilik

Bu dağılım Türkiye'nin gelişmekte olan ülke profilini açıkça gösterir: Hizmet sektörü birinci sırada, sanayi ikinci, tarım üçüncü. Cumhuriyetin ilk yıllarında bu sıralama tam tersi idi: tarım birinci, hizmet ikinci, sanayi üçüncü. Tarımda çalışan oranının düşmesi, tarımdan vazgeçildiği anlamına gelmez; aksine makineleşme sayesinde aynı işi daha az insanla yapabilmek anlamına gelir. Bu modernleşmenin göstergesidir.

Arazi Şartları ve Sektörel Dağılım İlişkisi

Türkiye'nin arazileri dört kategoride incelenir:

• Sarp araziler: Eğimi çok fazla, toprak erozyonu şiddetli, nüfus çok az.
• Çok eğimli araziler: Akarsu yarıkları, hayvancılık ve baraj alanları.
• Orta eğimli araziler: Platolar ve yüksek ovalar, tektonik ovalar üzerine kurulmuş şehirler (Erzincan, Erzurum, Malatya, Elazığ, Ankara). Tarım ve hayvancılık yapılır.
• Düz ve hafif eğimli araziler: Marmara, İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu. Ulaşım rahat, sanayi ve ticaret yoğun, nüfus en kalabalık.

Türkiye Ekonomisini Etkileyen Coğrafi Faktörler

• Coğrafi konum: Asya-Avrupa-Afrika arasında köprü konumu, transit ticaret, enerji koridoru.
• İklim çeşitliliği: Orta kuşakta dört mevsim, dolayısıyla farklı tarım ürünleri ve hayvancılık çeşitleri.
• Yeraltı kaynakları: Farklı jeolojik zamandan kalma araziler nedeniyle çeşitli madenler.
• Genç ve dinamik nüfus: İş gücü potansiyeli yüksek, askeri güç (NATO'nun en etkili kara ordularından biri).
• Pazara yakınlık: Avrupa Birliği ve Orta Doğu pazarlarına komşu konum.
• Tarihsel ve kültürel zenginlik: Mezopotamya, Hititler, Roma, Bizans, Osmanlı medeniyetlerinin mirası, turizm potansiyeli.

Anahtar Ekonomik Kavramlar (Hızlı Sözlük)

Kavram	Anlamı
GSYH (Gayri Safi Yurt İçi Hasıla)	Bir yıl içinde ülke sınırları içinde üretilen tüm mal ve hizmetlerin parasal değeri. Türkiye 2024 GSYH yaklaşık 1.3 trilyon dolar, dünyada 17. büyük ekonomi.
Kişi Başına Düşen Milli Gelir	GSYH ÷ nüfus. Türkiye 2024 yaklaşık 15.500 dolar; gelişmiş ülkeler 50.000+ dolar.
Devalüasyon	Yerli paranın yabancı paralar karşısında değer kaybetmesi (örn. dolar 5 TL'den 30 TL'ye çıkması). İhracatı ucuzlatır, ithalatı pahalılaştırır. 2018 ve 2021 sonrası Türkiye'de yaşandı.
NUTS-2 (Düzey 2 İstatistiki Bölge)	AB istatistik standardına göre Türkiye 26 alt bölgeye ayrılır (NUTS-2). Bölgesel kalkınma planları, AB fonları ve TÜİK verileri bu sınıflandırmaya göre yapılır. Coğrafi bölge (7) ile karıştırılmamalıdır.
İhracat / İthalat	İhracat: dışarıya satmak (Türkiye'den dışarı). İthalat: dışarıdan almak (dışarıdan Türkiye'ye). Türkiye'nin dış ticaret açığı kronik (ithalat fazlası).
Cari Açık	Bir ülkenin yurt dışıyla yaptığı tüm ekonomik işlemlerde dışarıya çıkan paranın içeri girenden fazla olması. Türkiye'de kronik cari açık var (enerji ithalatı ana sebep).
OSB (Organize Sanayi Bölgesi)	Devletin altyapı (yol, elektrik, su) hazırlayıp sanayicilere düşük maliyetle sunduğu planlı sanayi alanları. Gaziantep, Konya, Bursa, Manisa öne çıkar. KOSGEB bu yatırımları destekler.
Hinterland	Bir limanın hizmet verdiği iç bölge (art bölge). Hinterlandı geniş limanlar (İzmir, Mersin, İskenderun) gelişmiş; dar limanlar (Sinop, Trabzon, Antalya) gelişememiştir.

Türkiye topraklarının yaklaşık %30'u tarım alanı, %20'si mera, %26'sı orman ve geri kalanı kullanılmayan arazidir. Bu oran, Türkiye'nin tarıma verdiği önemin göstergesidir. Halkın temel besin ihtiyacının karşılanmasında, sanayide hammadde olarak kullanılmasında ve milli gelirin önemli bir kısmını oluşturmasında tarımın rolü büyüktür. Türkiye fındık, incir, üzüm, kayısı gibi ürünlerde dünya ihracatında birinci sıradadır.

4.1. Bölgelere Göre Tarım Alanlarının Dağılımı

Türkiye'de tarım alanları dağlıklık ve iklim koşullarına göre farklılaşır:

• Düz arazi bölgeleri (yoğun tarım): Marmara (Ergene), İç Anadolu (Konya, platolar), Güneydoğu Anadolu (Şanlıurfa, Diyarbakır platoları). Burada tarım alanları geniş.
• Dağlık bölgeler (sınırlı tarım): Doğu Anadolu (tektonik ovalar Erzincan, Erzurum, Malatya, Elazığ, Bingöl, Bitlis), Karadeniz (deltalar Bafra, Çarşamba), Akdeniz (Çukurova, Silifke Ovası, Antalya), Ege (kıyı ovaları).

Güneydoğu Anadolu'nun yüz ölçümüne oranla ekili dikili alan en yüksek bölgedir; ancak mutlak büyüklük olarak en geniş tarım alanları İç Anadolu'dadır.

4.2. Ekstansif (İlkel) Tarım vs İntensif (Modern) Tarım

Bu ikisi arasındaki ayrım, AYT'de en sık karşılaşılan sorulardan biridir:

Özellik	Ekstansif (İlkel)	İntensif (Modern)
Güç kaynağı	İnsan ve hayvan gücü	Makine (traktör, biçerdöver)
İklim bağımlılığı	Çok yüksek	Çok düşük (sulama-gübre kompanse eder)
Üretimde dalgalanma	Yüksek (bir yıl çok, bir yıl az)	Düşük (istikrarlı)
Birim alandan verim	Geniş alan, az verim	Dar alan, yüksek verim
Toprak yönetimi	NADAS (bir yıl ekme, bir yıl boş)	NÖBETLEŞE EKİM (örn. buğday-nohut)
Tohum kalitesi	Düşük	Islah edilmiş kaliteli tohum
Görüldüğü bölgeler	Doğu Anadolu, Karadeniz dağlık (yer şekli), İç Anadolu-Güneydoğu (su krizi)	Marmara, Ege, Akdeniz, Güneydoğu (sulama sonrası)

4.3. Modern Tarım Yöntemleri

• Plantasyon tarımı: Geniş alanlarda tek ürün ekimi. Tropikal ve subtropikal bölgelerde (kahve, kauçuk, kakao). Türkiye'de yok.
• Nöbetleşe ekim: Toprağın mineralini farklı tüketen ürünleri ardarda ekme (örn: buğday-nohut). Toprak boş kalmaz, mineral dengesi korunur, erozyon engellenir. Nadasın yerini alır.
• Organik tarım: Kimyasal girdi kullanmadan sertifikalı üretim. Türkiye'de gelişmektedir.
• Seracılık: Naylon ya da camla kapatılarak iklim koşullarından bağımsız üretim. Akdeniz birinci, Ege ikinci, Güney Marmara üçüncü; Antalya çevresinde sebze, Bursa'da çiçek, Ege'de jeotermal ısıtmalı sera.

4.4. Sulama Faaliyetleri ve Tarımın Geleceği

Türkiye tarımının en büyük sorunlarından biri sulama yetersizliğidir. Tarım alanlarının yaklaşık %20'si sulanabilmektedir, geri kalan %80'i kuru tarım yapılır. GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi) ile Şanlıurfa, Diyarbakır, Mardin başta olmak üzere bölge sulanmaya başladı; KOP (Konya Ovası Projesi) Mavi Tünel ile Göksu suyunu Konya'ya taşımaktadır. Sulama gelen yerlerde nöbetleşe ekim ve modern tarıma geçiş hızlanmış, ürün çeşidi artmış (Şanlıurfa'da yılda 5 ürün), nadas ortadan kalkmış ve çiftçinin geliri yükselmiştir. Konya'da artık mısır birinci sıradadır; çünkü sulama vardır ve mısır Karadeniz tarım ürünüyken sulamayla iç bölgelerde de yetiştirilir hale gelmiştir.

AYT'de tarım ürünleri sorularının çoğu Türkiye haritası üzerinde gelir. Her ürün için anahtar bir şehri ezberlemek yeterlidir. Aşağıdaki harita-ürün eşleşmesi sınavın klasik kalıbıdır.

5.1. Tahıllar (Hububat)

Ürün	Anahtar Şehir	Özellik
Buğday	Konya (iç bölgeler genelinde)	Üretimi-tüketimi en fazla tarım ürünü, Karadeniz iklimi engelliyor
Arpa	Konya (iç bölgeler)	Bira sanayi ve hayvan yemi
Mısır	Konya (sulamayla); doğal yetişme Karadeniz	Yağ sanayi, su seven, GAP-KOP sulamasıyla iç bölgelere yayıldı
Pirinç (Çeltik)	Edirne (Meriç)	Devlet kontrolü (sıtma hastalığı), su seven, Kızılırmak-Yeşilırmak çevresi
Çavdar/Yulaf	Kayseri (çavdar), Sivas (yulaf)	İç bölgeler, detay düzeyinde

5.2. Sanayi Bitkileri

Ürün	Anahtar Şehir	Özellik
Pamuk	Şanlıurfa (eski Çukurova)	Net yaz sıcaklığı ister, GAP'la güneydoğuya kaydı, tekstil sanayinin hammaddesi
Tütün	Adıyaman (1.); Ege Güney Marmara	Devlet kontrolü (kalite bozulmasın diye)
Şeker pancarı	Konya (iç bölgeler)	Çabuk bozulur, fabrikası tarım alanında olmak zorunda. Cumhuriyet sonrası ekim alanına girdi.
Çay	Rize (Doğu Karadeniz)	%100 oraya özgü, mikroklima iklim, çabuk bozulur, fabrikası yanında. Cumhuriyet sonrası girdi.
Haşhaş	Afyon (Kütahya, Uşak, Denizli, Burdur, Isparta)	Devlet kontrolü (uyuşturucu madde), tıpta anestezi
Keten	Uşak çevresi	Halat-çuval-kağıt para yapımı
Kenevir	Kastamonu, Sakarya	Devlet kontrolü (uyuşturucu madde elde edilebilir)

5.3. Yağ Bitkileri

• Ayçiçeği: Ergene-Trakya birinci (vertisol toprak — taş doğuran toprak); Muş'ta da var. Bitkisel yağ sanayinin temel hammaddesi.
• Zeytin: Ege ve Akdeniz kıyıları (Güney Marmara'dan Antep'e kadar). Akdeniz iklimi, kış ılıklığı şart. Ağaç olduğu için sulamayla iç bölgelerde yetiştirilemez. Bir yıl çok, bir yıl az verim (çırpma yöntemi). Doğu Karadeniz'de mikroklima sayesinde Rize'de de yetişir.
• Susam: Antalya-Adana, tahin yapımı.
• Yer fıstığı: Adana-Osmaniye, Antalya, Şırnak.
• Soya fasulyesi: Doğal yetişme Karadeniz, sulamayla Adana-Antalya.
• Aspir: Kayseri.
• Kanola: Tekirdağ.

5.4. Detay Tarım Ürünleri

• Kırmızı mercimek: Şanlıurfa (kuraklığa en dayanıklı tarım ürünü).
• Yeşil mercimek: Yozgat, İç Anadolu.
• Nohut/Frik: Ankara çevresi, iç bölgeler.
• Fasulye: Konya (son yıllarda).

Türkiye, fındık, incir, üzüm ve kayısı ihracatında dünyada birinci sıradadır. Bu ürünler döviz girdisinin önemli bir kaynağıdır. Her bir meyvenin anahtar şehri AYT'de net soru kalıbıdır.

6.1. Geniş Ekim Alanı Olan Meyveler

Meyve	Anahtar Şehir	Özellik
Üzüm	Manisa	Türkiye'de en geniş ekim alanına sahip meyve, -40 +40 arası yetişir
Elma	Isparta (üretim 1.), Amasya (kalite 1.)	İkinci en geniş ekim alanı

6.2. Karadeniz Meyveleri ve Mikroklima

• Fındık: Ordu birinci, Giresun, Sakarya, Düzce, Marmara. Türkiye dünya fındık üretiminde %70 paya sahip.
• Çay: Rize (Doğu Karadeniz, mikroklima %100 oraya özgü).
• Kivi: Yalova, Doğu Karadeniz (mikroklima).

6.3. Ege ve Akdeniz Meyveleri (Net Yaz Sıcaklığı İsteyenler)

• İncir: Aydın (1.). Türkiye dünya incir ihracatında 1.
• Turunçgiller (mandalina, portakal, limon): Mersin-Adana, Antalya, Doğu Karadeniz mikroklima.
• Muz: Alanya (Antalya), Anamur (Mersin) — mikroklima, ekim alanı dar. Ekvator ürünü Türkiye'de seralarla yetiştiriliyor.
• Şeftali: Mersin, Bursa, İzmir.
• Çilek: Mersin, Bursa.

6.4. İç Bölge ve Güneydoğu Meyveleri

• Kayısı: Malatya birinci. Iğdır mikroklima sayesinde de yetişir.
• Antep fıstığı: Şanlıurfa birinci, Gaziantep ikinci. 25-30 yılda büyüyen ağaç.
• Patates: Niğde, Nevşehir.
• Sarımsak: Kastamonu (kalite), Antep (üretim).
• Soğan: Bursa.

Türkiye'nin geneli karasal iklim özelliği gösterir, bozkırlar yaygındır. Bu sebeple Türkiye'de en yaygın hayvancılık küçükbaş hayvancılıktır. Ancak küçükbaş hayvanlardan elde edilen et-süt verimi büyükbaş hayvanlara göre düşük olduğundan, ekonomik olarak geliştirilmesi gereken büyükbaş hayvancılıktır. Türkiye Avrupa'da koyun sayısı bakımından birinci sıradadır; bu durum aslında olumsuz bir göstergedir.

7.1. Hayvancılığın Türkiye'deki Sorunları

• Otlakların ıslahsız olması ve kalitesiz yemler.
• Yerli ırkların et-süt veriminin düşüklüğü (yabancı ırklara geçilmesi şart).
• Erken ve aşırı otlatma (kuzu kesimi sorunu).
• Çiftçinin sermaye yetersizliği (kredi ihtiyacı).
• Hayvan hastalıklarıyla yetersiz mücadele.
• Pazarlama olanaklarının zayıflığı.

7.2. Küçükbaş Hayvancılık (Koyun, Keçi)

Hayvan	Anahtar Şehir	Özellik
Koyun	Van (1.), Konya, Şanlıurfa, Diyarbakır, Ankara	Bozkır seven, küçük ot yer; halı-kilim dokumacılığına bağlı
Kıl keçisi	Mersin (1.), Antalya, Siirt-Şırnak-Mardin	Dağlık-taşlık (Toroslar, Tekfir Taşeli platosu); ormana zarar verir
Tiftik keçisi (Ankara keçisi)	Ankara (1.), Siirt	Endemik tür, kaliteli yün, dünyada nadir

7.3. Büyükbaş Hayvancılık: Mera vs Besi

Yöntem	Mera Hayvancılığı	Besi Hayvancılığı
Yer	Açık arazi, otlaklar	Kapalı mekan, modern tesisler
İklim bağımlılığı	Yüksek	Çok düşük
Verim	Düşük	Yüksek (birim alandan fazla et-süt)
Türkiye'de örnek şehir	Erzurum, Kars, Doğu Anadolu	Konya, İzmir, Ankara, Balıkesir, İstanbul
Modernleşme	İlkel	Modern (geliştirilmesi gereken)

Büyükbaş hayvancılıkta sığır yetiştiriciliği bir numarada Konya'dadır. İzmir, Erzurum, Ankara, Balıkesir takip eder. Erzurum'da mera (alpin çayır), Konya'da besi (şeker pancarı küspesi yem olur, talep var) öne çıkar.

Manda (camış) sulak alanları sever; Türkiye'de en fazla Samsun'da, ardından Diyarbakır, İstanbul, Kayseri, Bitlis sıralanır.

7.4. Kümes Hayvancılığı, İpek Böcekçiliği, Arıcılık, Balıkçılık

• Kümes hayvancılığı: Manisa (1.), Bolu, Sakarya, Mersin, Balıkesir. Pazara yakınlık önemli, talep yüksek olan büyük şehirler çevresinde. Kapalı mekan-modern tesis, iklimden etkilenmez.
• İpek böcekçiliği: Diyarbakır (1.), Batman, ardından Muğla-Antalya-İzmir. Eskiden Bursa'ydı, son yıllarda Diyarbakır'a kaydı. Dut yaprağı yiyen tırtılın koza yapıp ipek ürettiği yöntem.
• Arıcılık: Ordu (1. Anzer balı), Adana, Muğla, Siirt, Sivas, Hakkari. Çiçeklere bağımlı olduğu için iklimden en fazla etkilenen hayvancılık. Karadeniz dağları (çam balı), Toroslar (kekik balı) öne çıkar.
• İpek böceği vs Tiftik keçisi: İpek böceği koza yapar, ipek; tiftik keçisi tüy verir, yün.

7.5. Balıkçılık: Karadeniz, Akdeniz, Ege

• Balık miktarı en fazla: Karadeniz (sular soğuk, az tuzlu, plankton bol; 200 metre altı canlı yok, balık yüzeye yakın). Hamsi öne çıkar.
• Balık çeşidi en fazla: Akdeniz (tuzlu su, farklı türler).
• Kültür balıkçılığı: Ege (koy ve körfez sayısı fazla, kafesli üretim).
• Türkiye'de açık deniz balıkçılığı zayıf, kıyı balıkçılığı yapılır. Soğuk hava deposu yetersiz, balık-kırmızı et tercihi balıkçılığı geri bıraktı.
• İnci kefal: Sadece Van Gölü'nde yetişir.
• Sünger avcılığı: Bodrum.
• Kerevit: Eğirdir, Beyşehir Gölü.

Türkiye'de farklı jeolojik zamandan kalma araziler bulunduğu için maden çeşidi yüksektir. Maden çeşidinin en fazla olduğu il Elazığ, en fazla olduğu bölge Doğu Anadolu'dur (özellikle yukarı Fırat havzası). Ancak çeşitliliğin yüksek olması rezerv miktarının da yüksek olduğu anlamına gelmez; petrol ve doğalgaz gibi enerji kaynaklarımız yetersizdir.

8.1. Madenin İşletmeye Açılma Şartları

• Rezerv: Toprağın altındaki tahmini miktar. Yeterli olmalı.
• Tenör: Topraklardan ayrıştırılmış saf metal kısmı (kalite). Yüksek olmalı.
• Tüvenan: Topraklarla karışık ham hali.
• Pazara ulaşım şartları, sermaye, teknolojik araç-gereç yeterli olmalı.

8.2. Demir-Çelik Üçgeni

Çıkarım	Taşınma	Demir Çelik Fabrikası	Sebep
Sivas Divriği	Demir yoluyla Zonguldak'a	Zonguldak Ereğli + Karabük	Enerji (taş kömürü)
Malatya Hekimhan (Hasançelebi)	Demir yoluyla İskenderun'a	İskenderun	Ulaşım (liman)
—	—	Kırıkkale	Stratejik konum (başkent koruma)
—	—	İzmir	Liman ulaşım

Türkiye'nin en önemli demir çelik üçgeninin (Sivas-Zonguldak-İskenderun-Malatya) AYT'de net soru kalıbı oluşturduğu unutulmamalıdır. Sorulduğunda fabrikanın bulunduğu yerde hammadde-enerji-ulaşım hangisinin baskın olduğu istenir.

8.3. Bakır, Krom, Alüminyum

• Bakır: Elazığ (yeni rezerv 1.), Artvin Murgul, Kastamonu Küre. Kastamonu Küre'den çıkarılan bakır Samsun'da işlenir; Samsun'daki tesis ulaşım-liman sebebiyle var, hammadde değil. Elektrik-elektronik sanayinde kullanılır.
• Krom: Elazığ Guleman birinci. Türkiye dünya rezervinde 4. sırada. Ferrokrom fabrikaları: Elazığ (hammadde) + Antalya (ulaşım, krom Köyceğiz Fethiye'den taşınır).
• Alüminyum (Boksit): Konya Seydişehir birinci, Zonguldak Kokaksu. Seydişehir bir maden şehridir.

8.4. Bor: Türkiye'nin Stratejik Madeni

8.5. Diğer Önemli Madenler

• Fosfat: Mardin Mazıdağı. Gübre yapımında kullanılır. Türkiye'de yetersiz, Kuzey Afrika'dan ithal edilir; gübre fabrikaları limanlarda (Mersin, İskenderun, Bandırma, Gemlik, İzmit, Samsun).
• Civa: İzmir Ödemiş, Konya Sarayönü. Sıvı haldeki tek metalik maden, eczacılık-elektronik.
• Manganez: Denizli Tavas. Demirin çeleğe dönüştürülmesinde.
• Kurşun-çinko: Elazığ Keban, Kayseri.
• Tuz: Üç şekilde: denizden (İzmir Çamaltı), gölden (Tuz Gölü, Palas Gölü), kaya tuzu yataklarından (Çankırı, Yozgat, Sivas, Iğdır).
• Mermer: Afyon (1.), Marmara Adası, Muğla, Burdur.
• Lüle taşı: Eskişehir (süs eşyası).
• Oltu taşı: Erzurum (süs eşyası).
• Wolfram (Tungsten): Bursa Uludağ. Isıya dayanıklı, jet-roket gövdesi.
• Asfaltit: Şırnak (kömür türü).
• Trona (Soda külü): Ankara Beypazarı.
• Altın: Artvin Cerattepe (1.), Uşak Kışladağ, İzmir Bergama Ovacık, Niğde, Gümüşhane.
• Barit: Alanya Gazipaşa. Sondaj kuyularında, petrol-doğalgaz aramalarında.
• Asbest: Sivas, Erzincan, İskenderun, Muğla, İzmir-Bursa.
• Perlit: Nevşehir, Erzincan. Volkanik cam, seramik-gübre-ilaç sanayi.
• Feldspat: Manisa, Kütahya. Cam-seramik.
• Toryum: Eskişehir Sivrihisar (nükleer enerji).
• Uranyum: Yozgat Sorgun (nükleer enerji).
• Dolomit: Türkiye sınırları içerisinde rezervi en fazla maden (bordan da fazla). Adana-Maraş hattı. İnşaat sektörü.

Türkiye'de elektrik üretiminde kullanılan kaynakların sıralaması bellidir ve AYT'de çok sık sorulan bir konudur:

Sıra	Enerji Kaynağı	Yenilenebilir mi?	Çevre Etkisi
1.	Kömür (linyit + taş kömürü + asfaltit)	Hayır (fosil)	Çok kirletir
2.	Doğalgaz	Hayır (fosil)	Az kirletir (kömüre göre)
3.	Hidroelektrik	Evet	Temiz, ekosistem etkisi
4.	Rüzgar	Evet	Temiz
5.	Güneş	Evet	Temiz
6.	Jeotermal	Belli koşullarda	Temiz
—	Nükleer (yapım aşamasında)	Hayır	Patlayınca yıkıcı, normalde temiz

9.1. Kömür: Linyit, Taş Kömürü, Asfaltit

• Taş kömürü: 1. zamandan kalma. Zonguldak havzası (Karadeniz Ereğli, Zonguldak, Bartın, Amasra). Kalori değeri yüksek, az. Çatalağzı, Eren, Armutçuk termik santralleri Zonguldak'ta. İzmir ve Adana Sugözü'nde de taş kömürlü santral var ama kömür ithal edilir.
• Linyit: 3. zamandan kalma. Bol var, kalori değeri düşük. En önemli yer Kahramanmaraş Afşin-Elbistan; Muğla Yatağan, Manisa Soma, Ankara Çayırhan, Kütahya Tunçbilek de var. Bu dört linyit santrali AYT'nin klasik sorularındandır.
• Asfaltit: Şırnak.

9.2. Petrol ve Doğalgaz

• Petrol: Şırnak (1.), Batman, Adıyaman, Diyarbakır, Mardin, Siirt. Türkiye'nin ilk petrol kuyusu Batman Raman'da açıldı (TPAO çıkarır). Yeterli değil, dışarıdan alınır. Rafineriler: Batman (Türkiye'den çıkartılan petrolü işleyen tek rafineri), Mersin Ataş (depolama tesisi), Kırıkkale Orta Anadolu (stratejik), İzmit Tüpraş, İzmir Aliağa Tüpraş.
• Doğalgaz: Yeni rezervlerle birlikte Sakarya Gaz Sahası (Karadeniz, 2020 keşfi) en önemli yer. Daha önce Kırklareli Hamitabat birinciydi. Türkiye'de yetersiz, dışarıdan alınır. Doğalgaz çevirim santralleri: Hamitabat (Türkiye'den çıkartılanı işleyen tek tesis), İstanbul Ambarlı, Bursa Ovaakça. Doğalgaz Tuz Gölü altında ve İstanbul Silivri'de depolanıyor.

9.3. Hidroelektrik: Atatürk Barajı

Türkiye'nin en büyük barajı Atatürk Barajı, Fırat Nehri üzerinde GAP kapsamında yapılmıştır. Dünyanın 6. büyük dolgu barajıdır. Diğer önemli barajlar Keban, Karakaya (Fırat), Deriner, Yusufeli (Çoruh — Türkiye'nin yüksek barajları), Birecik, Karkamış, Kralkızı (GAP'da Dicle).

9.4. Yenilenebilir Enerji

• Rüzgar: Sürekli batı rüzgarlarının etkili olduğu Ege batı kıyısı en önemli alan. Çanakkale, Balıkesir, İzmir, Manisa.
• Güneş: Konya Karapınar (1. büyük yatırım), Güneydoğu Anadolu, Ege-Akdeniz iç bölgeleri. Karadeniz güneşlenmenin az olduğu yer.
• Jeotermal: Denizli Sarayköy, Aydın Germencik, Afyon, Manisa, Çanakkale. Buhardan elektrik elde edilir, seralarda da kullanılır.
• Nükleer: Mersin Akkuyu (yapım aşamasında, Ruslar inşa ediyor). Sinop ikinci santral planlanıyor.
• Biyokütle, biyogaz, biyodizel: Çöplerden, hayvansal-bitkisel atıklardan, ayçiçeği-mısır gibi tarım ürünlerinden enerji elde etme.

9.5. Boru Hatları (Enerji Koridoru Türkiye)

• BTC (Bakü-Tiflis-Ceyhan): Petrol, Azerbaycan'dan Adana Yumurtalık'a (2006).
• Kerkük-Yumurtalık: Irak petrolü Adana'ya.
• Mavi Akım: Rusya doğalgazı Karadeniz altından Anadolu'ya.
• Türk Akımı: Rusya doğalgazı Karadeniz altından Trakya'ya (2020).
• TANAP (Trans-Anadolu Doğalgaz Boru Hattı): Azerbaycan doğalgazı Anadolu üzerinden Avrupa'ya (2018).

Bir yerde sanayinin kurulup gelişmesi için gerekli temel etkenler: sermaye, enerji, hammadde, iş gücü, ulaşım, pazar. Türkiye'nin temel sorunu sermaye yetersizliği iken hammadde çeşitliliği ve iş gücü açısından şanslıdır.

10.1. Besin Sanayi (Hammaddeye Yakın)

• Şeker fabrikaları: İç bölgeler (Konya, Eskişehir, Ankara, Kırklareli Alpullu, Uşak). Şeker pancarı çabuk bozulduğu için fabrikası tarım alanı yanında.
• Çay fabrikaları: Doğu Karadeniz (Çaykur, Rize). Hammaddeye yakın.
• Et-süt fabrikaları: Kırsalda mera hayvancılığına bağlı (Erzurum, Kars, Ağrı, Erzincan); büyük şehirlerde besi hayvancılığına bağlı (Ankara, İstanbul, İzmir, Konya, Adapazarı, Antalya).
• Konserve sanayi: Adana, Antalya, İzmir, Bursa (sebze-meyve); Çanakkale, Trabzon (balık).
• Un-unlu mamuller: İç bölgelerde (Eskişehir, Ankara). Buğdaya yakın.
• Yağ sanayi: Adana-Antep (pamuk yağı), Edirne-Tekirdağ (ayçiçeği), Ege (zeytinyağı), Isparta (gül yağı).
• Sigara/alkol fabrikaları: Adana, Malatya, Bitlis, Tokat, Samsun, İzmir, Manisa, İstanbul, İzmit. Tütünün özelleştirilmesiyle birçoğu kapatıldı.

10.2. Dokuma-Deri-Giyim Sanayi (Yaygın, En Çok İstihdam)

• Tekstil/konfeksiyon: Denizli (anahtar), Konya, Adana, Kayseri, Şanlıurfa, Bursa, İstanbul, Gaziantep. Türkiye dünyada konfeksiyon ihracatında 5. sırada.
• Yünlü dokuma: İzmit Hereke, Uşak, Isparta, Kayseri, Gaziantep, Diyarbakır, Bursa.
• Halı-kilim dokumacılığı: İzmit Hereke, Manisa Demirci, Kayseri Bünyan, Uşak, Denizli, Isparta, Gördes-Kula. Küçükbaş hayvancılığa bağlı.
• İpekli dokuma: Bursa Gemlik (geleneksel), Diyarbakır (yeni hammadde merkezi), İstanbul, Antalya.
• Deri-ayakkabı: İstanbul, Denizli, Uşak, İzmir, Bursa, Tekirdağ, Bolu Gerede.

10.3. Maden Sanayi (Demir Çelik, Alüminyum, Bakır)

• Demir çelik: Zonguldak Ereğli (taş kömürü-enerji, demir Sivas'tan), Karabük (taş kömürü), İskenderun (liman, demir Malatya'dan), Kırıkkale (stratejik), İzmir (liman).
• Ferrokrom: Elazığ (hammadde-Guleman), Antalya (ulaşım-liman, krom Köyceğiz'den).
• Bakır: Samsun (ulaşım-liman, hammadde Kastamonu Küre'den).
• Alüminyum: Konya Seydişehir (hammadde-boksit aynı yerde).

10.4. Ulaşım Araçları Sanayi (Stratejik Önem)

• Otomobil: Bursa (TOGG yerli otomobil, TOFAŞ-Renault), İzmit (Hyundai-Ford), Sakarya (Toyota), Aksaray (Mercedes kamyon), İstanbul, İzmir, Adana. Anahtar: Bursa + Aksaray.
• Demir yolu taşıtı: Sivas (yük vagonu), Adapazarı (yolcu vagonu), Ankara-Eskişehir (lokomotif).
• Uçak: Ankara, Eskişehir (TUSAŞ — TAİ).
• Tersane (gemi): İstanbul, İzmit, İzmir, Trabzon, Samsun, Ünye.
• Yat sanayi: Bodrum, Antalya.
• Savunma sanayi (stratejik iç kesim): Ankara (Makine Kimya Endüstrisi, ASELSAN, ROKETSAN, BMC, TUSAŞ), Eskişehir, Kırıkkale (silah-mühimmat), Çankırı. ASELSAN (askeri elektronik), ASPILSAN (askeri pil), HAVELSAN (hava elektronik).

10.5. Kimya, Orman, Taşa Toprağa Dayalı Sanayi

• Petrokimya: Batman (hammadde), Mersin Ataş, Kırıkkale, İzmit Tüpraş, İzmir Aliağa Petkim.
• İlaç: İstanbul, İzmir (pazar). Hammadde Asya'dan, paketlenmiş hali Avrupa'dan ithal.
• Gübre: Mersin, İskenderun, Antalya Antalya Aliağa, Bandırma, Gemlik, İzmit, Samsun. Limanlara yakın çünkü fosfat Kuzey Afrika'dan ithal.
• Sabun-deterjan: Pazara yakın.
• Kağıt: Giresun Aksu, Kastamonu Taşköprü, Zonguldak Çaycuma, İzmit, Balıkesir, Muğla Dalaman, Afyon Çay (geri dönüşüm), Mersin Taşucu. Limanlara yakın (kağıt ithal edilir).
• Mobilya: Ankara (1.), İnegöl (Bursa), Eskişehir, Kayseri, Bursa, İstanbul. Pazara yakın.
• Kereste-sunta: Bolu-Düzce, Bartın, Artvin, Rize. Hammaddeye yakın (orman).
• Cam: Mersin, Sinop, İstanbul, Kırklareli, Tekirdağ, İzmit, Ankara-Eskişehir. Deniz kumu-kuvars hammaddesi.
• Tuğla-kiremit: Çorum-Tokat (anahtar), Eskişehir, Kütahya, Uşak, Afyon, İzmir, Manisa.
• Seramik-porselen: Kütahya, Bilecik Bozüyük, Söğüt, Eskişehir, Çanakkale Çan, İzmir, İstanbul. Kil-kaolin hammaddesi.
• Çimento: Ülke geneli yaygın (taş-toprak hammadde her yerde).

10.6. Sanayi Tesisi Konum Mantığı (Net Soru Kalıbı)

Tesis	Konum Mantığı
Zonguldak Ereğli demir çelik	Enerji (taş kömürü)
İskenderun demir çelik	Ulaşım (liman)
Batman petrol rafinerisi	Hammadde (petrol)
Rize çay fabrikası	Hammadde (çay)
Konya şeker fabrikası	Hammadde (şeker pancarı)
İstanbul-Bursa mobilya	Pazar (nüfus)
Samsun bakır işleme	Ulaşım (liman, hammadde Küre'den)
Bandırma bor ihracatı	Ulaşım (liman, bor Emet'ten)
Bandırma-Mersin gübre	Ulaşım (liman, fosfat ithal)
Ankara-Kırıkkale silah	Stratejik (başkent koruma)

Türkiye'de dört temel ulaşım türü vardır. Maliyet sırası en ucuzdan en pahalıya: Deniz → Demir → Kara → Hava. Hava yolu en pahalı ama en kısa süreli, deniz yolu en ucuz ama en yavaş.

11.1. Yol Yapım Maliyeti ve Dağların Uzanışı

Türkiye'de dağlar genelde doğu-batı yönlü uzanır. Bu nedenle doğu-batı yönlü yollar daha ucuz, kuzey-güney yönlü yollar daha pahalıdır. Doğu Karadeniz, Batı Karadeniz, Antalya hattında ve Orta Toroslarda kuzey-güney yönlü yol yapım maliyeti yüksektir.

11.2. Deniz Yolu (En Ucuz)

• Hinterlandı geniş limanlar (gelişmiş): İzmir-Aliağa, İstanbul Ambarlı-Tuzla, Tekirdağ, Mersin, İskenderun, Kocaeli.
• Hinterlandı dar limanlar: Sinop (en dar — Karadeniz'in ilk yerleşim yeri olmasına rağmen gelişemedi), Trabzon, Antalya, Anamur. Arkalarındaki dağlar iç bölgelerle ulaşımı zorlaştırır.
• Botaş Limanı: Adana Yumurtalık'ta enerji taşımacılığı için (BTC, Kerkük-Yumurtalık).
• Konteyner taşımacılığı: İstanbul Ambarlı, Mersin, Kocaeli.
• Cruise (kruvaziyer): İstanbul Galataport, Kuşadası, Marmaris.
• Ro-Ro (tekerlekli araç gemisi): Kocaeli (1.), Bursa, İskenderun.
• Ferribot Kıbrıs: Mersin Taşucu Limanı.

11.3. Demir Yolu (İkinci En Ucuz)

Türkiye'de ilk demir yolu hattı 1856'da İzmir-Aydın arasında yapılmıştır. Demir yolu genelde madenler, askeri araç-gereç ve bozulmayacak ürünleri taşır. Demir yolunun GİTMEDİĞİ önemli yerler:

• Antalya (turizm şehri olmasına rağmen)
• Muğla
• Bursa (yapım aşamasında)
• Çanakkale
• Trabzon, Sinop ve Doğu Karadeniz tamamı
• Hakkari

Akdeniz'de demir yolu olan iki liman: Mersin ve İskenderun.
Karadeniz'de demir yolu olan iki liman: Samsun ve Zonguldak.

11.4. YHT (Yüksek Hızlı Tren)

Ankara merkezli olarak gelişen yüksek hızlı tren ağı 2009'da başladı:

• Ankara → Eskişehir → Bilecik → Sakarya → İzmit → İstanbul (2014)
• Ankara → Konya (2011) → Karaman
• Ankara → Kırıkkale → Yozgat → Sivas (2023)
• Bursa, Ankara-İzmir, Ankara-Antalya hatları yapım aşamasında

11.5. Kara Yolu (En Yaygın)

• E-yolları: Asya-Avrupa arası uluslararası yollar.
• Otoyollar: Yeşil tabela. Edirne→İstanbul→Kocaeli→Adapazarı→Bolu→Ankara→Niğde→Adana→Mersin (bizim köy)→Hatay→Antep→Urfa'da biter. Bursa-Balıkesir-Manisa-İzmir-Aydın-Denizli'de biter. Otoyolun GİTMEDİĞİ: Ankara doğusu (Eskişehir-Sivas hatları yok), Urfa doğusu, Karadeniz, Antalya, Muğla, Konya merkezi.
• Önemli geçitler ve tüneller: Zigana Geçidi (Trabzon-Gümüşhane, Türkiye'nin en uzun tüneli), Ovit Geçidi, Gülek Boğaz Geçidi (Akdeniz).
• Köprüler: 1973 Boğaziçi (1.), 1988 Fatih Sultan Mehmet (2.), 2016 Yavuz Sultan Selim (3.), 2022 Çanakkale 1915 Köprüsü.
• Sınır kapıları: Kapıkule (en işlek, Bulgaristan), Dereköy-Aziziye (Bulgaristan), Ipsala (Yunanistan, Meriç doğal sınırı), Sarp (Gürcistan), Habur (Irak), Kapıköy (İran), Cilvegözü (Suriye), Alican-Akyaka (Ermenistan, kapalı).
• Zengezur Koridoru: Azerbaycan-Nahçıvan-Türkiye demir yolu hattı (yapım aşamasında).

11.6. Hava Yolu (En Pahalı)

Türkiye'de 56'dan fazla havalimanı var. İstanbul Havalimanı 2018'de açıldı, dünyanın en büyük hub'larından biri. Sabiha Gökçen, Esenboğa, Antalya turistik öneme sahip. Denize doldurularak yapılan havalimanları: Ordu-Giresun ve Rize.

11.7. Şanlıurfa'ya Stratejik Hamle

GAP kapsamında Şanlıurfa'ya Türkiye'nin en önemli uluslararası kargo havalimanlarından biri yapıldı. Bu, bölgenin sanayi-tarım gelişmesine katkı sağlamak amacıyla yapılan stratejik bir yatırımdır.

Ticaret iki ana dalda incelenir: iç ticaret (ülke sınırları içinde) ve dış ticaret (ülkeler arası — ithalat ve ihracat).

12.1. İç Ticaret

Türkiye'de iç ticaret canlıdır. Bunun nedenleri:

• 86 milyon nüfus → büyük talep.
• Aynı anda farklı iklimler → farklı ürünler (Karadeniz çay-fındık, Akdeniz turunçgiller, İç Anadolu tahıl, Güneydoğu pamuk-antep fıstığı).
• Yer şekilleri ve iklim farklılıkları → bölgeler arası mal akışı.
• Gelişmiş ve az gelişen yerler arası ticaret hareketliliği.

Ticaret merkezleri: İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa, Konya, Adana, Gaziantep, Kayseri.

12.2. Dış Ticaret: İthalat ve İhracat

Türkiye'nin dış ticaret açığı kroniktir. İthalat ihracattan fazladır ve aradaki açık her yıl büyür. 2024 yılı TÜİK verilerine göre Türkiye'nin ihracatı yaklaşık 262 milyar dolar civarındadır.

Konu	İthalat (Aldığımız)	İhracat (Sattığımız)
1. Ülke	Çin	Almanya
Sonra gelenler	Rusya, Almanya, ABD, İtalya	İngiltere, ABD, Irak, İtalya, Fransa, İspanya, Hollanda, Romanya
Ürünler	Mineral yakıt-madeni yağ (petrol+doğalgaz), makine-cihaz, demir çelik, plastik, tarım ürünleri	Motorlu kara taşıtları (1.), makineler, demir çelik, hazır giyim, tarım ürünleri

12.3. Dış Ticaret Açığını Azaltma Stratejileri

• İhracatı artırmak — kaliteli, pazar payı yüksek ürünler.
• İthalatı azaltmak — yerli otomobil üretmek (TOGG), enerji bulup üretmek (Sakarya gaz sahası, Akkuyu nükleer).
• Serbest bölgeler: Mersin Limanı'yla başlayan, üretileni tamamen dışarıya satmaya yönelik bölgeler. Limanlarda kuruludur.
• Hizmet ihracatı (yazılım firmaları, danışmanlık).
• Turizm geliri (60 milyar dolar/yıl).

12.4. Türkiye'nin İhracat Şampiyonları

• Fındık (dünyada %70 pay)
• İncir (dünyada 1.)
• Üzüm (dünyada 1.)
• Kayısı (dünyada 1.)
• Otomotiv yedek parça
• Beyaz eşya (Vestel, Arçelik)
• Tekstil-konfeksiyon (dünyada 5.)
• Demir çelik ürünleri

Türkiye 2024'te yaklaşık 62 milyon turist (yabancı ziyaretçi 56,7 milyon) çekerek dünya turizminde 4. sıraya yükselmiştir (UNWTO 2025 Barometresi). Yıllık turizm geliri 60 milyar dolar düzeyindedir. Türkiye'nin turizm potansiyeli çeşitlilikten kaynaklanır: deniz-kum-güneş, kültür, termal, inanç, kongre, alışveriş, kayak, yat ve doğa turizmi.

13.1. Türkiye'nin Turizm Avantajları

• Coğrafi konum: Asya-Avrupa-Afrika arasında köprü.
• Yer şekilleri çeşitliliği: peri bacaları, kayak merkezleri, mağaralar, kanyonlar.
• İklim çeşitliliği: dört mevsim, 12 ay turizm aktivitesi.
• Su kaynakları: termal sular, sıcak ve soğuk denizler.
• Bitki örtüsü çeşitliliği.
• Milli parklar (44 adet).
• Tarihi mekanlar: Mezopotamya'dan Osmanlı'ya kadar zengin miras.

13.2. Türkiye Turizm Bölgeleri

• Akdeniz: Antalya, Alanya, Side, Kemer, Belek, Kaş, Finike. Deniz-kum-güneş.
• Ege: Bodrum, Marmaris, Çeşme, Kuşadası, Foça, Ayvalık, Datça. Yat turizmi öne çıkar.
• Marmara: İstanbul (en önemli turizm şehri), Bursa (termal), Yalova.
• İç Anadolu: Kapadokya (Nevşehir), Konya (Mevlana), Eskişehir.
• Doğu Anadolu: Erzurum Palandöken (kayak), Van Gölü, Doğubeyazıt İshak Paşa Sarayı, Kars Ani harabeleri.
• Güneydoğu: Şanlıurfa Göbeklitepe, Mardin (tarihi evler), Diyarbakır surları.
• Karadeniz: Trabzon Sümela Manastırı, yaylalar, Rize çay bahçeleri, Safranbolu evleri.

13.3. UNESCO Dünya Mirası Listesinde Türkiye

Mekan	İl	Tür
İstanbul Tarihi Alanları	İstanbul	Kültürel
Kapadokya	Nevşehir	Hem doğal hem kültürel
Pamukkale-Hierapolis	Denizli	Hem doğal hem kültürel
Hattuşa	Çorum	Kültürel
Nemrut Dağı	Adıyaman	Kültürel
Xanthos-Letoon	Muğla-Antalya	Kültürel
Safranbolu Evleri	Karabük	Kültürel
Truva	Çanakkale	Kültürel
Selimiye Camii	Edirne	Kültürel
Çatalhöyük	Konya	Kültürel
Cumalıkızık	Bursa	Kültürel
Bergama (Pergamon)	İzmir	Kültürel
Efes	İzmir	Kültürel
Diyarbakır Surları-Hevsel Bahçeleri	Diyarbakır	Kültürel
Ani Arkeolojik Alanı	Kars	Kültürel
Afrodisias	Aydın	Kültürel
Göbeklitepe	Şanlıurfa	Kültürel (dünyanın sıfır noktası)
Arslantepe	Malatya	Kültürel
Gordion	Ankara	Kültürel
Anadolu'nun Ahşap Destekli Camileri	Konya, Eskişehir, Kastamonu, Ankara, Afyon	Kültürel
Sardes-Bintepeler (2025 son eklenen)	Manisa	Kültürel

13.4. Diğer UNESCO Listeleri

• Somut olmayan kültürel miras: Meddahlık, çay kültürü, ipek böcekçiliği, Nasrettin Hoca, geleneksel tulum yapıcılığı, Antep işi nakışı (son eklenen, 2025).
• Dünya Belleği Kütüğü: Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Kültepe tabletleri (Kayseri), İbn Sina yazmaları, Boğazköy Hattuşa Hitit yazmaları, Kandilli Rasathanesi el yazmaları.
• Dünya 7 Harikasından Anadolu'da olan iki tanesi: Artemis Tapınağı (İzmir Selçuk) ve Halikarnas Mozolesi (Bodrum).

13.5. Coğrafi İşaret Tescili

1995'te Türk Patent Enstitüsü tarafından başlatılan tescilleme iki türdedir:

• Menşe adı: Tüm nitelikleri yöreye ait — Malatya kayısısı, Kayseri pastırması, Isparta gül yağı, Avanos çömleği, Trabzon kazaziyesi, İznik çinisi, Uşak Tarsus zeytinyağı.
• Mahraç işareti: En az bir aşaması yörede — Adana kebabı, Vakfıkebir ekmeği, Çorum leblebisi, Antep meyan şerbeti, Safranbolu lokumu, Erzurum oltu taşı, Van kahvaltısı, Vezirköprü semaveri.

13.6. Sakin Şehirler ve Milli Parklar

• Türkiye'nin ilk sakin şehri: İzmir Seferihisar.
• Yakın dönem sakin şehir: Denizli Çameli.
• Son sakin şehir (2025 güncel): Nevşehir Ortahisar.
• Türkiye'nin ilk milli parkı: Yozgat Çamlıbel.
• Türkiye'nin son milli parkı: Geben Vadisi.

Türkiye'de gelişmemiş bölgeleri kalkındırmak amacıyla altı temel bölgesel kalkınma projesi yürütülmektedir. Her projenin kapsadığı iller ve temel amaçları farklıdır.

14.1. GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi)

Kapsadığı 9 il: Şanlıurfa, Diyarbakır, Mardin, Adıyaman, Batman, Gaziantep, Kilis, Siirt, Şırnak.

Temel amaç: Sulama + tarımsal gelişme + sanayileşme. Fırat ve Dicle nehirleri üzerine yapılan barajlarla bölgenin sulanması.

Önemli barajlar: Atatürk Barajı (Türkiye'nin en büyüğü, dünyanın 6. büyük dolgu barajı, Fırat üzerinde), Karakaya, Birecik, Karkamış (Fırat), Kralkızı, Dicle, Ilısu (Dicle).

22 baraj + 19 hidroelektrik santral içeriyor. 1989'da uygulamaya başlandı.

GAP'la sağlanan değişimler:

• Sulama: kuru tarımdan sulu tarıma, ekstansiften intensife geçiş.
• Şanlıurfa'da yılda 5 ürün alınabilen tarımsal verim.
• Pamuk üretiminin Çukurova'dan GAP bölgesine kayması.
• Atatürk Baraj Gölü'nde su sporları potansiyeli.
• Şanlıurfa'ya uluslararası kargo havalimanı.
• Gaziantep'te organize sanayi bölgeleri (OSB) yatırımları.
• Göçü engelleme ve sermaye birikimi.

14.2. DAP (Doğu Anadolu Projesi)

Kapsadığı 15 il (2016'dan beri Sivas dahil): Hakkari, Van, Ağrı, Iğdır, Kars, Ardahan, Erzurum, Muş, Bitlis, Bingöl, Erzincan, Tunceli, Elazığ, Malatya, Sivas.

Temel amaç: Hayvancılık ve tarım odaklı kalkınma. Bölgenin dağlık ve karasal iklim özellikleri sebebiyle ağır sanayi yerine küçük ölçekli et-süt entegre tesisleri, mera ıslahı, hayvan ırkı ıslahı, besi hayvancılığının geliştirilmesi hedefler arasındadır.

14.3. DOKAP + YHGP (Doğu Karadeniz + Yeşilırmak Havzası)

DOKAP kapsadığı 11 il (2020 itibariyle): Artvin, Rize, Trabzon, Giresun, Gümüşhane, Bayburt, Ordu, Samsun, Tokat, Amasya, Çorum. (YHGP de DOKAP'a dahil edildi.)

YHGP kapsadığı iller: Çorum, Amasya, Samsun, Tokat. Bu dört il hem YHGP'de hem DOKAP'ta yer alır.

Temel amaç: Yeşilırmak çevresindeki taşkın probleminin çözülmesiyle başlayan, sonra turizm-tarım-altyapı projesine dönüşen kapsamlı kalkınma. Doğu Karadeniz'de yayla turizmi (özellikle Arap turistlerin yoğun ilgisi), modern tarım, modern hayvancılık ve altyapı geliştirme hedeflenir. Samsun'dan Artvin'e kadar yaylaları birbirine bağlayan Yeşilyol Projesi bu kapsamda yapıldı.

14.4. ZBK (Zonguldak-Bartın-Karabük Projesi)

Kapsadığı 3 il: Zonguldak, Bartın, Karabük.

Temel amaç: Maden ve sanayi faaliyetleri. Diğer projelerden farklı olarak tarım-hayvancılık ön planda değildir.

Bölgede taş kömürü çıkarımı, demir çelik fabrikaları (Zonguldak Ereğli, Karabük), Filyos'ta yeni liman yapımı, atıkların değerlendirilmesi, modern madencilik teknikleri, organize sanayi bölgeleri yatırımları yapılmaktadır. Eski yöntemlerle çıkarılan kömürün modern yöntemlerle yer üstüne çıkarılması hedeflenir. İkincil planda tarım (modern intensif, seracılık) ve hayvancılık (besi) da geliştirilir.

14.5. KOP (Konya Ovası Projesi)

Kapsadığı 8 il: Konya, Karaman, Aksaray, Niğde, Nevşehir, Yozgat, Kırıkkale, Kırşehir. (Kayseri DAHİL DEĞİL.)

Temel amaç: Sulama + tarım + turizm + sanayi gelişimi.

Projenin can damarı Mavi Tünel: Toroslar'dan doğan Göksu'nun suyu, Akdeniz'e dökülmek yerine Konya'ya tünelle taşınıyor. Konya artık sulanıyor; mısır birinci sıradaki ürün haline geldi, sanayi bitkileri ekim alanı genişledi.

Niğde Ulukışla'da yeni sanayi yatırımları (deprem öngörüsüyle İstanbul'dan dağıtılan), yüksek hızlı tren bağlantıları, Mersin Limanı'na erişim hatları KOP'un sanayileşme ayağıdır.

Bonus — Kıbrıs Su Temini Projesi: Dragon Çayı suyunun denizin altından Kıbrıs'a (yavru vatan) taşınması da KOP mantığıyla benzer bir devasa proje.

14.6. Altı Projenin Karşılaştırma Tablosu

Proje	İl Sayısı	Temel Odak
GAP	9	Sulama + tarım + sanayi (Atatürk Barajı)
DAP	14	Hayvancılık + tarım
DOKAP+YHGP	11 (4'ü ortak)	Turizm + tarım + altyapı
ZBK	3	Maden + sanayi (diğerlerinden ayrılır)
KOP	7	Sulama + tarım + sanayi (Mavi Tünel)

Bu bölüm AYT'de en sık çeldirici olarak kullanılan ayrımları toplar. Sınava kalan son haftada bu listeyi tekrar etmek, kayıp önler. Aşağıdaki beş tablo Sıkça Karıştırılan dönemler, tarım-hayvancılık, maden-enerji, sanayi-ulaşım ve ticaret-turizm-kalkınma başlıkları üzerine kuruludur.

15.1. Dönemsel Tuzaklar

Yanılgı	Doğrusu
"1923-1929 dönemi devletçiydi"	Liberaldı (İzmir İktisat Kongresi). Devletçilik 1932'de başladı.
"Cumhuriyetin ilk yıllarında dışa kapalı ekonomi"	Tam tersi: dışa açık ekonomi modeline geçildi.
"Devlet Planlama Teşkilatı 1980'de kuruldu"	1960'ta kuruldu.
"24 Ocak Kararları 1970'tedir"	1980'dedir (Turgut Özal).

15.2. Tarım-Hayvancılık Tuzakları

Yanılgı	Doğrusu
"İklimden en az etkilenen hayvancılık arıcılık"	Tam tersi — arıcılık en fazla etkilenen. En az: besi+kümes (kapalı mekan).
"Pirinç devlet kontrolü uyuşturucu sebebiyle"	Sıtma hastalığı sebebiyle. Uyuşturucu: haşhaş ve kenevir.
"Tütün devlet kontrolü uyuşturucu sebebiyle"	Kalite bozulmasın diye.
"Çay Karadeniz'in her yerinde"	Sadece Doğu Karadeniz'de (mikroklima, %100 oraya özgü).
"Pamuk Çukurova'da birinci"	Eskiden öyleydi, GAP'la birlikte Şanlıurfa birinci oldu.
"Kıl keçisi tiftik keçisidir"	Farklı: kıl keçisi Mersin (orman tahribatı), tiftik keçisi Ankara (kaliteli yün).
"İpek böcekçiliği Bursa'da birinci"	Eskiden öyleydi, son yıllarda Diyarbakır birinci.

15.3. Maden-Enerji Tuzakları

Yanılgı	Doğrusu
"Türkiye dünya bor rezervinde 4."	1. sırada (%73 dünya rezervi). 4. sırada olduğumuz krom.
"Linyit ve taş kömürü aynı yerlerde"	Linyit Afşin-Elbistan/Soma/Çayırhan; taş kömürü sadece Zonguldak.
"TPAO petrol işler"	TPAO petrol çıkarır, TÜPRAŞ rafine eder.
"Türkiye'de elektrik üretimi 1. yenilenebilir"	Kömür birinci. Yenilenebilir içinde 1. hidroelektrik.
"Keban Barajı GAP kapsamında"	GAP'tan önce yapıldı. Karakaya ve Atatürk GAP'ta.
"Türkiye'nin nükleer santrali var"	Mersin Akkuyu yapım aşamasında, henüz aktif değil.

15.4. Sanayi-Ulaşım Tuzakları

Yanılgı	Doğrusu
"Zonguldak demir çelik fabrikası hammadde sebebiyle"	Enerji (taş kömürü) sebebiyle. Hammadde Sivas'tan gelir.
"İskenderun demir çelik enerji sebebiyle"	Ulaşım (liman) sebebiyle. Hammadde Malatya'dan gelir.
"Antalya'ya YHT gidiyor"	Gitmiyor (yapım aşamasında).
"İzmir'e YHT gidiyor"	Gitmiyor (yapım aşamasında).
"Trabzon'a demir yolu var"	Yok. Karadeniz'de Samsun ve Zonguldak'a var.
"Sinop hinterlandı geniş, gelişmiş liman"	En dar hinterlanda sahip; bu yüzden gelişemedi.
"BTC doğalgaz, TANAP petrol taşır"	Tam tersi: BTC petrol, TANAP doğalgaz.
"En ucuz ulaşım demir yolu"	En ucuz deniz yolu. Demir yolu ikinci.

15.5. Ticaret-Turizm-Bölgesel Kalkınma Tuzakları

Yanılgı	Doğrusu
"Türkiye'nin ihracat 1. ülkesi Çin"	İhracat 1. Almanya. İthalat 1. Çin.
"Pamukkale sadece kültürel miras"	Hem doğal hem kültürel miras. Diğeri: Kapadokya.
"Çankırı DOKAP kapsamında"	İç Anadolu'da, KOP kapsamında.
"Kayseri KOP kapsamında"	KOP kapsamında değil. KOP: Konya, Karaman, Aksaray, Niğde, Kırşehir, Kırıkkale, Yozgat.
"Şırnak DAP kapsamında"	Eskiden Doğu Anadolu'daydı, şimdi GAP kapsamında.
"GAP sadece sulama"	Sulama + tarım + sanayi (Antep OSB) + altyapı + havalimanı.

Soru 1 — 2025 AYT

Türkiye'nin ekonomik kalkınmayı sağlamak için 1923-1929 döneminde uygulanan politikalardan hangisi değildir?

• A) Aşar vergisinin kaldırılması
• B) İzmir İktisat Kongresi düzenlenmesi
• C) Teşvik-i Sanayi Kanunu çıkarılması
• D) Tarımda makineleşmenin teşvik edilmesi
• E) Dışa kapalı ekonomik modele geçilmesi

Çözüm: 1923-1929 dönemi cumhuriyetin ilk liberal dönemidir. İzmir İktisat Kongresi'nde alınan kararlarla milliyetçi-liberal model benimsenmiş, dışa açık ekonomi politikası izlenmiştir. Aşar vergisi 1925'te kaldırılmış, Teşvik-i Sanayi Kanunu 1927'de çıkarılmış, makineleşme teşvik edilmiştir. Yanlış olan E seçeneği — dışa kapalı modele geçilmemiş, dışa açık modele geçilmiştir. Cevap: E.

Soru 2 — Klasik Kalıp

Aşağıdakilerden hangisi Devlet Planlama Teşkilatı'nın kurulduğu dönemdir?

• A) 1923-1929
• B) 1930-1950
• C) 1950-1960
• D) 1960-1980
• E) 1980 sonrası

Çözüm: Devlet Planlama Teşkilatı 1960 yılında kuruldu. İkinci liberal dönem (1950-1960) sonrasında, planlı ekonomiye geçiş için açıldı. Cevap: D.

Soru 3 — 2025 AYT (Tarım Etkenleri)

Aşağıdakilerden hangileri Türkiye'deki tarımsal faaliyetlerin gelişmesinde daha fazla etkiye sahiptir?

• I. Kuzey Yarımküre'de ılıman kuşakta yer alması
• II. Batıdan doğuya gittikçe yükseltinin artması
• III. Geniş ova-delta alanlarına sahip olması

Çözüm: Orta kuşakta olmak (I) farklı iklimleri, dolayısıyla farklı tarım ürünlerini sağlar. Geniş ova-delta alanları (III) tarım için zemin oluşturur. Yükseltinin artması (II) tarım için olumsuz bir etkidir; sıcaklık düşer, makineleşme zorlaşır. Cevap: I ve III (B seçeneği).

Soru 4 — 2024 AYT (Doğal Kaynak Potansiyeli)

Türkiye'nin doğal kaynak potansiyeli ve bu kaynakların kullanımı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi söylenemez?

• A) Bor ve krom gibi bazı yeraltı kaynakları bakımından rezervimiz fazladır.
• B) Taşa toprağa dayalı sanayi ham maddeleri bazı bölgelerde daha yaygındır.
• C) Enerji üretiminde en yüksek pay yenilenebilir enerji kaynaklarına aittir.
• D) Enerji kaynaklarına olan ihtiyacın bir kısmı ithalat yoluyla karşılanmaktadır.
• E) Bazı hayvancılık faaliyetlerinde ormanlardan yararlanılmaktadır.

Çözüm: Türkiye'de elektrik üretiminde birinci sırada kömür (linyit + taş kömürü + asfaltit) bulunur, ardından doğalgaz gelir. Yenilenebilir enerji kaynakları üçüncü sırada hidroelektrikle başlar. Bu yüzden C seçeneği yanlıştır. Cevap: C.

Soru 5 — 2023 AYT (Yenilenebilir Enerji)

Türkiye'de yenilenebilir enerji kaynakları içerisinde en fazla pay hangisindedir?

• A) Rüzgar
• B) Hidroelektrik
• C) Güneş
• D) Biyoenerji
• E) Jeotermal

Çözüm: Yenilenebilir enerji kaynakları içerisinde Türkiye'de en yüksek pay hidroelektriktedir. Atatürk Barajı başta olmak üzere Fırat, Çoruh, Dicle nehirleri üzerindeki barajlar büyük üretim sağlar. Toplam üretimde sıralaması 1. kömür → 2. doğalgaz → 3. hidro şeklinde. Cevap: B.

Soru 6 — 2024 AYT (DOKAP)

Doğu Karadeniz Kalkınma Projesi (DOKAP) kapsamında yer alan illerde doğal kaynakları değerlendirmeye yönelik bir kalkınma projesidir. Aşağıdakilerden hangisi bu proje kapsamında yer alan illerden biri değildir?

• A) Ordu
• B) Amasya
• C) Tokat
• D) Bayburt
• E) Çankırı

Çözüm: DOKAP+YHGP kapsamında yer alan iller: Artvin, Rize, Trabzon, Giresun, Gümüşhane, Bayburt, Ordu, Çorum, Amasya, Samsun, Tokat. Çankırı İç Anadolu'da yer alır ve KOP kapsamındadır. Cevap: E.

Soru 7 — 2022 AYT (GAP Etkileri)

Aşağıdakilerden hangileri Güneydoğu Anadolu Projesinin bölgenin ekonomik kalkınması üzerine etkilerine örnek gösterilebilir?

• I. Kış turizm potansiyelini artırmak
• II. Tarımsal ürün çeşidi ve veriminin artırılması
• III. Organize sanayi bölgesi sayısını artırmak

Çözüm: Güneydoğu Anadolu'da kayak yapılabilecek yüksek dağ kütlesi yoktur (II. ünitesi yanlış). Sulamanın gelmesiyle tarımsal verim ve ürün çeşidi arttı (Şanlıurfa'da yılda 5 ürün), Gaziantep'te organize sanayi bölgeleri yatırımları yapıldı. Cevap: II ve III (D seçeneği).

Soru 8 — Klasik Kalıp (Demir Çelik Konum Mantığı)

Aşağıdaki sanayi tesislerinin hangisinin bulunduğu yerde hammadde bulunmaktadır?

• A) Zonguldak Ereğli demir çelik fabrikası
• B) İskenderun demir çelik fabrikası
• C) Antalya ferrokrom fabrikası
• D) Samsun bakır işleme tesisi
• E) Batman petrol rafinerisi

Çözüm: Zonguldak'ta demir hammaddesi yok, Sivas'tan gelir; orada taş kömürü (enerji) var. İskenderun'da hammadde yok, Malatya'dan gelir. Antalya'da krom yok, Köyceğiz'den gelir. Samsun'da bakır yok, Kastamonu Küre'den gelir. Batman'da hem petrol var hem rafineri var; Türkiye'den çıkartılan petrolü işleyen tek rafineri Batman'dır. Cevap: E.

Soru 9 — Klasik Kalıp (YHT Bağlantıları)

Türkiye'de aşağıdaki hangi iki il arasında Yüksek Hızlı Tren bağlantısı bulunmaz?

• A) Ankara - İstanbul
• B) Ankara - Konya
• C) Ankara - Erzurum
• D) Ankara - Sivas
• E) Ankara - Eskişehir

Çözüm: YHT Ankara'dan başlayarak İstanbul-Konya-Karaman-Sivas-Eskişehir-Bilecik'e ulaşır. Erzurum'a YHT bağlantısı yoktur (yapım aşamasında bile değil). Cevap: C.

Soru 10 — 2023 AYT (Sanayi Yatırımı ile Şehre Dönüşen Kırsal)

Cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren sanayi alanında önemli yatırımlar yapılmıştır ve bazı kırsal yerleşmeler hızla şehre dönüşmüştür. Aşağıdakilerden hangisi bu duruma örnek gösterilebilir?

• A) Konya
• B) Bursa
• C) Batman
• D) Edirne
• E) Antalya

Çözüm: Batman bölgesi cumhuriyetin ilk yıllarında küçük bir kırsal yerleşmeyken, petrolün bulunmasıyla rafineri kurulmuş ve hızla bir sanayi şehrine dönüşmüştür. Türkiye'nin ilk petrol rafinerisi (Raman) Batman'da açıldı. Cevap: C.

Sınav Stratejisi Önerileri

AYT Sosyal-1 ve Sosyal-2 testlerinde Türkiye Ekonomisi ünitesi her sınavda düzenli olarak 2-3 sorunun kaynağıdır. Bu üniteyi sağlam çalışan adaylar, dünya ekonomisi sorularına da güçlü bir altyapıyla yaklaşır. Ekonomi konularının haritasal disiplini, ileride kültür-küresel etkileşim ünitesinde de işe yarayacaktır.