Hukukun Kaynakları ve Yaptırımlar

Hukuk cesitleri, KPSS'de tanim sorulariyla karsimiza cikabilir. Pozitif hukuk, mevzu hukuk, tarihi hukuk ve dogal hukuk kavramlarini birbirine karistirmamak onemlidir.

Pozitif Hukuk

Pozitif hukuk, bir ulkede belirli bir anda fiilen yururlukte olan yazili ve yazisiz butun hukuk kurallarinin toplamidir. Devletin koydugu yazili kurallar (anayasa, kanunlar, yonetmelikler), toplumun olusturduugu orf ve adet hukuku kurallari ve yuksek mahkemelerin baglayici ictihat kararlari hep birlikte pozitif hukuku olusturur.

Mevzu Hukuk (Mevzuat)

Mevzu hukuk, pozitif hukukun bir alt kumesidir ve yalnizca yazili hukuk kurallarini kapsar. Yetkili devlet organlari (TBMM, Cumhurbaskani, bakanliklar) tarafindan konulan ve Resmi Gazete'de yayimlanan kurallardir. Orf ve adet hukuku mevzu hukukun disinda kalir.

Tarihi Hukuk

Tarihi hukuk, bir donemde yururlukte olmus ancak artik yururlukten kalkmis hukuk kurallaridir. 1924 Anayasasi, 1961 Anayasasi ve idam cezasi bu kategoriye girer. Tarihi hukuk kurallari gunumuzde uygulanmaz ancak hukuk tarihinin incelenmesi bakimindan onem tasir.

Dogal (Tabii / Ideal) Hukuk

Dogal hukuk, var olan hukuk kurallarini degil, olmasi gereken evrensel hukuk ilkelerini ifade eder. Adalet, esitlik, ozgurluk gibi ust degerler dogrultusunda mevcut hukuk duzeni elestirilebilir. Dogal hukuk dusuncesi, pozitif hukukun iyilestirilmesine yol gostermek acisindan islevseldir.

Hukuk Cesidi	Tanimi	Kapsam
Pozitif Hukuk	Fiilen yururlukte olan butun hukuk kurallari	Yazili + yazisiz + baglayici ictihatlar
Mevzu Hukuk	Yetkili makamlarca konulan yazili kurallar	Anayasa, kanun, CBK, yonetmelik (orf adet haric)
Tarihi Hukuk	Yururlukten kalkmis hukuk kurallari	1924 Anayasasi, 1961 Anayasasi, idam cezasi
Dogal (Tabii) Hukuk	Olmasi gereken, evrensel hukuk ilkeleri	Adalet, esitlik, ozgurluk gibi ust degerler

Hukukun kaynakları, KPSS Vatandaşlık bölümünde her yıl en az 2-3 soruyla karşılaşılan temel konulardan biridir. Normlar hiyerarşisi sıralaması, CBK ile kanun arasındaki farklar ve Anayasa m.90 uygulaması en sık sorulan başlıklardır.

Hukukun yazılı kaynakları, yetkili devlet organları tarafından belirli usullere uyularak oluşturulan ve Resmi Gazete'de yayımlanan normlardır. Bu kaynaklar "asli kaynak" olarak da adlandırılır; yani hakim bir uyuşmazlıkta öncelikle yazılı kaynaklara başvurmak zorundadır.

Normlar Hiyerarşisi Piramidi

Sira	Norm Turu	Aciklama
1	Anayasa	En ust norm; tum hukuk kurallarinin uygun olmak zorunda oldugu temel belge
2	Uluslararasi Antlasmalar	Usulune gore yururluge konulmus olanlar kanun hukumundedir (temel haklar alaninda kanundan ustun)
3	Kanun	TBMM tarafindan cikartilir; yasama islemlerinin temel bicimidir
4	Cumhurbaskanligi Kararnamesi (CBK)	Cumhurbaskani tarafindan cikarilir; kanunla catisirsa kanun uygulanir
5	Yonetmelik	Cumhurbaskani, bakanliklar ve kamu tuzel kisilikleri tarafindan cikarilir
6	Yonerge / Genelge / Teblig	Idari duzenleyici islemler; hiyerarsinin en alt basamagi

1. Anayasa

Anayasa, normlar hiyerarsisinin en tepesinde yer alan ve devletin temel yapisini, bireylerin hak ve ozgurluklerini duzenleyen ust normdur. Butun kanunlar, kararnameler ve diger duzenlemeler anayasaya uygun olmak zorundadir. Anayasaya aykiri duzenlemeler Anayasa Mahkemesi tarafindan iptal edilir.

2. Uluslararasi Antlasmalar

Anayasa m.90'a gore usulune uygun bicimde yururluge konulmus uluslararasi antlasmalar kanun hukumundedir. Bu antlasmalar hakkinda anayasaya aykirilik iddiasiyla Anayasa Mahkemesine basvurulamaz.

3. Kanun

TBMM, kanun koyma, degistirme ve kaldirma yetkisine sahip tek organdir. Yasama yetkisi Turk milleti adina TBMM'ye aittir ve bu yetki devredilemez. Kanunlar, Cumhurbaskani tarafindan 15 gun icinde yayimlanir. Cumhurbaskani begenmedigi kanunu bir kez geri gonderebilir (gecici veto); TBMM ayni metni salt cogunlukla yeniden kabul ederse Cumhurbaskani yayimlamak zorundadir.

4. Cumhurbaskanligi Kararnamesi (CBK)

2017 Anayasa degisikligiyle sisteme giren CBK, Cumhurbaskaninin yurutme yetkisine iliskin konularda cikardigi duzenleme turudur. CBK'nin onemli sinirliliklari vardir:

• Anayasada munhasiran kanunla duzenlenmesi ongorulen konularda CBK cikarilmaz
• Kanunla acikca duzenlenmis konularda CBK cikarilmaz
• CBK ile kanun catisirsa kanun uygulanir
• Temel haklar ve siyasi haklar CBK ile duzenlenemez (sosyal ve ekonomik haklar kismi olarak duzenlenebilir)
• CBK'lerin yargisal denetimini Anayasa Mahkemesi yapar

5. Yonetmelik

Yonetmelikler, kanunlarin ve CBK'lerin uygulanmasini gostermek amaciyla cikartilir. Yonetmelik cikarma yetkisi:

• Cumhurbaskani
• Bakanliklar
• Kamu tuzel kisilikleri (universiteler, belediyeler, meslek odalari vb.)

Hangi yonetmeliklerin Resmi Gazete'de yayimlanacagi kanunla belirlenir. Yonetmeliklerin yargisal denetimini Danistay yapar.

6. Tuzuk (Mulga)

2017 Anayasa degisikligi ile tuzuk cikarma yetkisi kaldirilmistir. Ancak daha once cikarilmis tuzukler, acikca ilga edilmedikce veya aykiriliklari tespit edilmedikce yururlukte kalmaya devam etmektedir. Eski sistemde tuzukler Bakanlar Kurulu tarafindan cikarilir ve Danistay incelemesinden gecerdi.

Yazili kaynaklarin yetersiz kaldigi durumlarda hakim, yazisiz kaynaklara basvurabilir. Yazisiz kaynaklar asli kaynak niteliginde olup hakim icin baglayicidir.

Orf ve Adet Hukuku

Toplumda uzun suredir tekrarlanan, herkes tarafindan uyulmasi gerektigi kabul edilen ve devlet tarafindan desteklenen yazisiz davranis kurallaridir. Orf ve adet hukukunun gecerli sayilabilmesi icin uc kosulun bir arada bulunmasi gerekir:

Kosul	Aciklama
Maddi Unsur (Sureklilik)	Davranis kuralinin uzun suredir toplumda uygulanmasi ve tekrar edilmesi
Manevi Unsur (Genel Inanc)	Toplumun bu kurala uymanin zorunlu olduguna inanmasi
Hukuki Unsur (Devlet Destegi)	Devletin bu kurala uyulmasi icin maddi yaptirimi (zorlama gucu) garanti etmesi

Orf ve Adet ile Gelenek-Gorenek Farki

Gelenek ve gorenekler toplumsal hayatin parcasidir ancak bunlarin hepsi hukuki nitelik tasimaz. Fark sudur: orf ve adet hukukuna uymayanlar devlet zoruyla yaptirima tabi tutulabilir; gelenege uymayanlar ise sadece toplumsal tepkiyle karsilasir. KPSS'de bu ayrimi sorgulayan sorularla karsilasabilirsiniz.

Yardimci kaynaklar, hakimin karar verirken yararlanabilecegi ancak uyma zorunlulugu bulunmayan kaynaklardir. Asli kaynaklardan temel farki budur.

1. Ictihat (Yargisal Kararlar)

Ictihat, mahkemelerin daha once verdigi kararlardir. Hakim, benzer uyusmazliklarda onceki mahkeme kararlarindan yararlanabilir ancak bunlara uymak zorunda degildir. Turkiye'de ictihat baglayici degildir; bu, Anglo-Sakson hukuk sisteminden temel farkimizdir.

2. Doktrin (Bilimsel Gorusler)

Doktrin, hukuk bilginlerinin (akademisyenlerin) belirli hukuki konularda ortaya koydugu gorusler, yorumlar ve eserlerdir. Hakim doktrine basvurabilir ancak baglayici degildir. Doktrin ozellikle yeni ve karmasik hukuki meselelerde yol gosterici isiev gorur.

Kaynak Turleri Karsilastirma Tablosu

Kaynak	Tur	Baglayici mi?	Ornekler
Anayasa, Kanun, CBK	Yazili (Asli)	Evet	1982 Anayasasi, TMK, TCK
Orf ve Adet	Yazisiz (Asli)	Evet (yazili kaynak yoksa)	Ticari teamuller
Ictihat	Yardimci	Hayir (istisna: ictihai birlestirme)	Yargitay kararlari
Doktrin	Yardimci	Hayir	Hukuk kitaplari, makaleler

Hukuk kurallarinin nitelikleri KPSS'de siklikla sorulan bir baslik olup 2024 lisans sinavinda da soru gelmistir. Emredici, tanimlayici ve yedek (tamamlayici + yorumlayici) kural ayrimi iyi bilinmelidir.

1. Emredici Hukuk Kurallari

Emredici kurallar, taraflarin aksini kararlastaramadigi, uyulmasi zorunlu olan kurallardir. Hukuk kurallarinin buyuk cogunlugu emredici niteliktedir. Anayasanin tum maddeleri, Ceza Kanunu'nun tum maddeleri bu kategoridedir.

• Taraflar bu kurallari kendi aralarinda degistiremez
• Genellikle "yapamaz", "edemez", "zorlanamaz", "zorunludur" gibi ifadeler icerir
• Kamu duzeni, genel ahlak ve zayiflari (cocuklar, akil hastalari) korumak icin getirilmistir

2. Tanimlayici Hukuk Kurallari

Tanimlayici kurallar, bir hukuki kavrami veya muesseseyi tanimlayan kurallardir. "Nedir?" sorusuna cevap verir. Sozluk islevi gorur.

• Genellikle "...dir/dir" kaliplariyla yazilir
• Ornek: "Yerlesim yeri, bir kimsenin surekli kalma niyetiyle oturdugu yerdir."
• Ornek: "Tacir, bir ticari islletmeyi kismen de olsa kendi nam ve hesabinda islleten kimsedir."

3. Yedek Hukuk Kurallari

Yedek kurallar, aksine islem yapilabilecek kurallardir. Taraflar kendi aralarinda farkli bir duzenleme olusturabilir; olusturmazlarsa yedek kurallar devreye girer. Ozel hukukta karsimiza cikar ve ikiye ayrilir:

a) Tamamlayici Hukuk Kurallari

Taraflarin sozlesmede bir konuyu hic belirtmedigi (bos biraktigi) durumlarda o boslugu dolduran kurallardir.

• "Sozlesme ile aksi kararlastirilmadikca..." ifadesiyle baslar
• Ornek: Sozlesmeye faiz orani yazilmamissa kanundaki yasal faiz orani uygulanir
• Ornek: "Sozlesme ile aksi kararlastirilmadikca satici ve alici borclarini ayni anda ifa etmekle yukumludur"

b) Yorumlayici Hukuk Kurallari

Taraflarin sozlesmeye bir husus yazdigi ancak yazilanin anlam bakimindan belirsiz oldugu durumlarda ne anlasilmasi gerektigini aciklayan kurallardir.

• Tamamlayicidan farki: Tamamlayicida hic yazilmamistir, yorumlayicida yazilmis ama anlami belirsizdir
• Ornek: Sozlesmede "teslim ayin ortasinda yapilacaktir" yaziyorsa, "ayin ortasi" ifadesinden ayin 15. gunu anlasilir

Nitelik	Ozelligi	Ipucu Ifade	Ornek
Emredici	Aksine islem yapilamaz, uyulmasi zorunlu	yapamaz, edemez, zorlanamaz	Hic kimse bir dernege uye olmaya zorlanamaz
Tanimlayici	Bir kavrami aciklar, tanim yapar	...dir/dir, nedir sorusuna cevap	Yerlesim yeri, surekli kalma niyetiyle oturulan yerdir
Tamamlayici (Yedek)	Sozlesmedeki boslugu doldurur	aksi kararlastirilmadikca	Faiz yazilmamissa kanundaki oran uygulanir
Yorumlayici (Yedek)	Belirsiz ifadenin anlamini aciklar	...den su anlasilir	Ayin ortasi = ayin 15. gunu

Hak, hukuk duzeninin kisilere tanidigi yetki, talep ve ozgurluklerdir. Hukuk kurallarinin kisilere sagladigi korunma ve yararlanma olanaklaridir. Haklar temel olarak kamu haklari ve ozel haklar olarak ikiye ayrilir.

I. Kamu Haklari

Bireylerin devlete karsi ileri surebildigi haklardir. Anayasamizda uc grupta duzenlenmistir:

Hak Grubu	Niteligii	Ornekler
Kisi Haklari (Negatif Status)	Devletin bireye karismamasi gereken alan	Yasama hakki, kisilik hakki, ozel hayatin gizliligi, konut dokunulmazligi, haberlesme ozgurlugu
Sosyal ve Ekonomik Haklar (Pozitif Status)	Devletten hizmet talep etme hakki	Egitim hakki, saglik hakki, calisma hakki, sosyal guvenlik hakki, sendika hakki
Siyasi Haklar (Aktif Status)	Devlet yonetimine katilma hakki	Secme ve secilme hakki, siyasi parti kurma, kamu hizmetine girme, dilekce hakki

II. Ozel Haklar

Bireylerin birbirleriyle olan iliskilerinden dogan haklardir. Cesitli acilardan siniflandirilir:

a) Kullanilabilecegi Kisiler Acisindan:

• Mutlak Haklar: Herkese karsi ileri surulebilir. (Ornek: mulkiyet hakki, kisilik hakki, fikri mulkiyet haklari)
• Nispi (Goreli) Haklar: Yalnizca belirli kisilere karsi ileri surulebilir. (Ornek: alacak hakki — sadece borcluya karsi)

b) Konulari Acisindan:

• Malvarligiiki Haklar: Para ile olculebilen, ekonomik degeri olan haklar. (Ornek: mulkiyet, alacak hakki)
• Kisilik Haklari: Para ile olculemeyen, kisinin sahsina bagli haklar. (Ornek: isim hakki, seref, onur)

c) Devredilebilirlik Acisindan:

• Devredilebilir Haklar: Baskasina aktarilabilen haklar. (Ornek: mulkiyet hakki, alacak hakki)
• Devredilemeyen Haklar: Kisiye siki sikiya bagli olan haklar. (Ornek: velayet hakki, nafaka hakki, secme-secilme hakki)

Yaptirim, hukuk kuralina aykiri davranan kisiyi bekleyen olumsuz sonuctur. Hukuk dallarina gore yaptirimlar farklilik gosterir. Her hukuk dalinin kendine ozgu yaptirim turleri vardir.

1. Ceza Hukuku Yaptirimlari

Suc isleyen kisilere uygulanan yaptirimlardir:

• Hapis Cezasi: Agir hapis (muebbet, agirmastirilmis muebbet) ve sureli hapis (1 ay - 20 yil) olarak ikiye ayrilir
• Adli Para Cezasi: Mahkeme karariyla belirlenen ve devlete odenen para cezasidir. Kisa sureli hapis cezalari adli para cezasina cevrilebilir
• Guvenlik Tedbirleri: Suc isleme tehlikesini onlemek icin alinan onlemlerdir (meslek veya sanat icrasinin yasaklanmasi, ehliyet iptali, kazanilmis haklarin geri alinmasi vb.)

2. Ozel Hukuk Yaptirimlari

• Tazminat: Haksiz fiil veya sozlesme ihlali sonucu olusan zararin giderilmesi. Maddi tazminat (parasal zarar) ve manevi tazminat (ruhsal zarar) olarak ikiye ayrilir
• Iptal (Butlan): Hukuki islemin gecersiz sayilmasi. Mutlak butlan (basindan itibaren gecersiz) ve nispi butlan (talep uzerine gecersiz) olarak ikiye ayrilir
• Fesih: Sozlesmenin sona erdirilmesi
• Cezai Sart: Sozlesmede onceden belirlenen tazminat miktari

3. Idare Hukuku Yaptirimlari

• Idari Para Cezasi: Idari makamlar tarafindan verilen para cezasi (trafik cezasi, vergi cezasi vb.)
• Isyeri Kapatma: Ilgili mevzuata aykiri calisan isyerlerinin faaliyetinin durdurulmasi
• Ruhsat / Lisans Iptali: Verilen izinlerin geri alinmasi
• Memurluk Yaptirimlari: Uyarma, kinama, ayla kesim, kademe durdurma, devlet memurlugunden cikarma

4. Anayasa Hukuku Yaptirimlari

• Iptal: Anayasa Mahkemesinin anayasaya aykiri kanun veya CBK'yi iptal etmesi
• Siyasi Parti Kapatma: Anayasa Mahkemesi tarafindan yapilir
• Milletvekilliginin Dusurulmesi: TBMM Genel Kurulu karariyla

5. Uluslararasi Hukuk Yaptirimlari

• Misilleme (Retorsiyon): Bir devletin baska bir devletin haksiz davranisina ayniyla karsilik vermesi
• Savaas: En agir uluslararasi yaptirim
• Ambargo: Ekonomik veya siyasi iliskilerin kesilmesi

Hukuk Dali	Temel Yaptirim	Kim Uygular?
Ceza Hukuku	Hapis, adli para cezasi	Ceza mahkemeleri
Ozel Hukuk	Tazminat, iptal, fesih	Hukuk mahkemeleri
Idare Hukuku	Idari para cezasi, kapatma	Idari makamlar
Anayasa Hukuku	Iptal, parti kapatma	Anayasa Mahkemesi
Uluslararasi Hukuk	Misilleme, ambargo, savas	Devletler / uluslararasi orgutler

Ceza ehliyeti, bir kisinin isladigi fiilden dolayi cezai sorumluluk tasiyip tasiyamayacagini belirleyen kavramdir. Turk Ceza Kanunu'na gore ceza ehliyeti yas ve akil sagligi olmak uzere iki temel olcute gore belirlenir.

Yas Gruplarina Gore Ceza Ehliyeti

Yas Grubu	Ehliyet Durumu	Sonuc
0-12 yas	Ceza ehliyeti yoktur	Ceza verilemez; sadece cocuklara ozgu guvenlik tedbirleri uygulanabilir
12-15 yas	Sinirli (algisina bagli)	Fiilin hukuki anlam ve sonuclarini algilayabildigi tespit edilirse ceza verilir; cezada indirim uygulanir
15-18 yas	Sinirli	Ceza verilir ancak cezada indirim uygulanir; agirmastirilmis muebbet yerine 18-24 yil hapis
18 yas ve uzeri	Tam ehliyet	Cezanin tamami uygulanir

Akil Hastaligi ve Ceza Ehliyeti

TCK m.32'ye gore, fiilin islandigi sirada akil hastasi olan kisi hakkinda cezaya hukmedilmez; ancak guvenlik tedbirleri uygulanabilir. Kisinin akil hastaliginin fiili isladigi anda mevcut olmasi gerekir; sonradan ortaya cikan akil hastaligi ceza ehliyetini etkilemez (yargilamayi durdurabilir).

Kismi akil hastaligi: Algilama veya irade yetenegini onemli olcude azaltan (ancak tamamen ortadan kaldirmayan) ruhsal bozukluk durumunda ceza verilir ancak indirim uygulanir.

Gecici Nedenler

Irade disinda olusan gecici nedenler (ornegin irade disinda uyusturucu alinmasi, hipnoz) de ceza ehliyetini kaldirabilir. Ancak kisi kendi iradesiyle alkol veya uyusturucu alarak bu duruma dusmusse ceza ehliyeti devam eder (actio libera in causa ilkesi).

Medeni Hukuk Ehliyeti: Hak Ehliyeti ve Fiil Ehliyeti

Hak ehliyeti: Hak ve borc sahibi olabilme yetkinligidir. Her insan dogumla kazanir, olumle sona erer. Cenin bile sag dogmak kosuluyla hak ehliyetine sahiptir. Irk, cin, yas, akil sagligi farketmez — herkesin hak ehliyeti vardir.

Fiil ehliyeti: Kendi fiilleriyle hak ve borc yaratabilme yetkinligidir. Fiil ehliyetinin kosullari:

• Ayirt etme gucu (temyiz kudreti): Makulce davranabilme yetisi
• Erginlik (resuit): 18 yasini doldurmak. Erken erginlik: evlenmeyle (17 veya hakim karariyla 16 yas) veya mahkeme karariyla (15 yas)
• Kisitli olmamak: Mahkemece vesayet altina alinmamis olmak

Kategori	Kosullar	Ornek
Tam ehliyetli	Ayirt etme gucu + ergin + kisitli degil	18 yas ustu saglikli yetiskin
Sinirli ehliyetli	Ayirt etme gucu + ergin + kisitli	Vesayet altindaki savurgan kisi
Sinirli ehliyetsiz	Ayirt etme gucu var + ergin degil veya kisitli	16 yasinda akli basinda cocuk
Tam ehliyetsiz	Ayirt etme gucu yok	Kucuk cocuk, agir akil hastasi

Iyiniyet ve Durustluk Ilkeleri

Subjektif iyiniyet (TMK m.3): Bir hakkin kazanilmasinda, kisinin gerekli ozeni gostermesine ragmen bir engeli bilmemesi halidir. Iyiniyetli kisi korunur (ornegin: calinti oldugunu bilmeden satin alinan esya).

Objektif iyiniyet / Durustluk kurali (TMK m.2): Herkes haklarini kulllanirken ve borclarini yerine getirirken durustluk kuralina uymak zorundadir. Hakkin kotuye kullanilmasi hukuk tarafindan korunmaz.

Hukumsuzluk Turleri

Tur	Aciklama	Ornek
Yokluk	Islemin kurucu unsuru eksiktir, islem hic dogmamistir	Resmi nikah memuru olmadan yapilan evlilik
Mutlak butlan	Islem gecersizdir, herkes ileri surebilir, hakim re'sen dikkate alir	Akil hastasinin evlenmesi
Nispi butlan	Islem gecerlidir ama ilgili kisinin talebiyle iptal edilebilir	Hile ile yapilan sozlesme
Tek tarafli baglamazlik	Islem bir taraf icin baglayici degil; onay verene kadar askida	Sinirli ehliyetsizin yasal temsilci izni olmadan yaptigi islem

Asagidaki tablo tum yazili norm turlerini tek bir yerde karsilastirmaktadir. KPSS'de "kim cikarir, kim denetler" turundeki sorular bu tablodan cikar:

Norm	Kim Cikarir?	Yargisal Denetim	Hiyerarsi
Anayasa	Kurucu iktidar / TBMM (degisiklik: 2/3 veya 3/5 + referandum)	AYM (sadece sekil bakimindan, ilk 4 madde degistirilemez)	1. (En ust)
Uluslararasi Antlasma	Yurutme muzakere eder; TBMM uygun bulma kanunu cikarir; CB onaylar	Anayasaya aykirilik iddiasiyla AYM'ye basvurulamaz	2. (Temel haklar icin kanun ustu)
Kanun	TBMM	AYM (sekil + esas)	3.
CBK (Olagan)	Cumhurbaskani	AYM	4. (Kanunla catisirsa kanun ustun)
Yonetmelik	CB, bakanliklar, kamu tuzel kisilikleri	Danistay	5.
Tuzuk (Mulga)	Eski: Bakanlar Kurulu / Yeni: cikarilmiyor	Danistay (mevcutlar icin)	Yonetmelik ile kanun arasi (tarihi)
Yonerge / Genelge	Ust idari makamlar	Idari yargi	6. (En alt)

Hukukun kaynaklari ve yaptirimlar konusu, KPSS'de her yil duzenlenen sorularin temel taslarindan biridir. Asagida en sik karsilasilan celdirici noktalar ve sinav stratejileri yer almaktadir:

1. Normlar Hiyerarsisi Celdiricileri

• "Uluslararasi antlasmalar kanunlardan ustundur" — YANLIS! Sadece temel haklar alaninda catisma halinde antlasma ustundur. Genel olarak antlasmalar kanun hukumundedir (esit)
• "CBK kanunla ayni guctedir" — YANLIS! CBK kanunla catisirsa kanun uygulanir; CBK kanunun altindadir
• "Tuzuk artik yok" — KISMI DOGRU! Yeni tuzuk cikarilmaz ama mevcut tuzukler yururluktedir
• "Genelge herkes icin baglayicidir" — YANLIS! Genelgeler sadece idare icinde, alt birimleri baglar; vatandaslari dogrudan baglamaz

2. Kaynak Turu Celdiricileri

• "Ictihat baglayici mi?" — HAYIR! Ancak ictihai birlestirme kararlari baglayicidir. Bu istisnayi unutmayin
• "Orf ve adet yardimci kaynak mi?" — HAYIR! Orf ve adet asli kaynaktir (yazisiz ama asli). Yardimci kaynaklar ictihat ve doktrindir
• "Doktrin hakim icin baglayici mi?" — HAYIR! Doktrin tamamen yol gostericidir, hakim uymak zorunda degildir

3. Hak Turu Celdiricileri

• Mutlak hak = sinirlandirilamaz hak degildir! Mutlak hak herkese karsi ileri surulebilir demektir. Sinirlandirilabilir olup olmamasi ayri bir konudur
• Dilekce hakki = siyasi hak (aktif status). Kisi hakki olarak dusunenler yanilir
• Sendika hakki = sosyal-ekonomik hak (pozitif status). Siyasi hak sanilabilir ama degildir

4. Yaptirim Celdiricileri

• "Idari para cezasi ile adli para cezasi ayni midir?" — HAYIR! Idari para cezasini idari makamlar, adli para cezasini mahkemeler verir. Idari para cezasina karsi sulh ceza hakimligine itiraz edilir
• "12 yas alti cocuga ne olur?" — Ceza verilmez, sadece guvenlik tedbiri uygulanabilir
• "Sarhosken suc isleyen ceza alir mi?" — Eger kendi iradesiyle icki icmisse EVET (actio libera in causa)

5. CBK ile Ilgili Onemli Detaylar

• CBK ile temel haklar ve siyasi haklar duzenlenemez
• CBK ile butce kanunu cikarilmaz (munhasiran kanun konusu)
• CBK ile suc ve ceza konulamaz
• CBK ile vergi, resim, harc konulamaz
• TBMM ayni konuda kanun cikarirsa CBK kendiliGinden yururlukten kalkar

Hukukta bosluk turleri OSYM'nin sevdigi konulardan biridir. TMK m.1 basvuru sirasi, kural ici bosluk, acik bosluk ve ortulu bosluk kavramlari mutlaka bilinmelidir.

Turk Medeni Kanunu m.1 — Basvuru Sirasi

Hakim, onune gelen bir uyusmazlikta su sirayla hareket eder:

1. Yazili hukuk kurallarini (kanun, CBK, yonetmelik) uygular — soz ve ozuyle (lafzi ve amacsal yorum)
2. Yazili kuralda hukum bulamazsa orf ve adet hukukuna basvurur
3. Orf ve adette de hukum bulamazsa, kendisini kanun koyucu yerine koyarak bir kural olusturur (hakimin hukuk yaratmasi)

1. Kural Ici Bosluk

Kanunda bir kural vardir ancak kanun koyucu bazı durumlarin takdirini bilerek hakime birakmistir. Kural mevcuttur ama icinde kasitli olarak bos birakilan alanlar bulunur. Hakim bu boslugu takdir yetkisi kullanarak doldurur.

• "Hakkaniyete gore uygun miktar" — tazminat miktarini hakim belirler
• "Hakli sebeplere dayanarak" — hakli sebebin ne oldugu aciklanmamis, hakim degerlendirir
• Nafaka miktari kanunda yazilmaz; hakim taraflarin durumuna bakarak takdir eder

2. Acik (Gercek) Bosluk — Kural Disi Bosluk

Kanunda duzenlenmesi gereken bir konuda hic hukum yoktur. Yazili kural tamamen eksiktir; gozden kacmis veya dusunulmemistir. Hakim bu durumda kiyas (analoji) yontemini kullanarak benzer kanun maddelerinden yola cikar.

• Ornek: Drone ile kargo teslimi hakkinda kanunda hukum yoksa, hakim motorlu aracla kargo tasimaya iliskin kurallari kiyas yoluyla uygulayabilir
• Kiyas = benzer kanun maddelerinden yola cikarak sonuca varma (benzetme yontemi)

3. Ortulu (Gercek Olmayan) Bosluk — Kural Disi Bosluk

Kanunda hukum vardir ancak kural cok genel tutulmus veya belirli durumlarda adaletsiz sonuclara yol acmaktadir. Kanunun sozu ile ozu (amaci) uyusmamaktadir. Hakim, kurali somut olaya gore daraltarak (amaca uygun sinirlandirma) adaletli hale getirir.

• Ornek: TMK m.15 "Ayirt etme gucu olmayanlarin islemleri gecersizdir" — cok genel bir kural
• Kucuk bir cocugun kantinden su almasi bu kurala gore gecersiz olur mu? Hakim kurali daraltarak, kisinin yararina olan islemleri gecerli, zararina olan islemleri gecersiz sayar
• Ornek: 14 yasindaki cocugun calistirilmasi yasak, ancak ailesinin gecimini saglayan cocugun calisma sozlesmesi gecerli sayilabilir (kanunun amacina uygun daraltma)

4. Hukuk Boslugu

Bir konuda hem yazili kural (kanun) hem de yazisiz kural (orf adet) birlikte yoksa buna hukuk boslugu denir. Bu durumda hakim, TMK m.1'e gore kendisini kanun koyucu yerine koyup hukuk yaratir. Hakimin olusturdugu bu kural:

• Sadece o dava icin gecerlidir (genel kural olusturmaz)
• Bir ictihattir (mahkeme kararidir)
• Ust yargi denetimine tabidir
• Baska mahkemeleri baglamaz (yardimci kaynak niteligi tasir)

Bosluk Turu	Kural Var mi?	Ozellik	Cozum Yontemi
Kural Ici Bosluk	Evet (bilerek eksik)	Hakime takdir yetkisi birakilmis	Hakimin takdir yetkisi
Acik (Gercek) Bosluk	Hayir (yazili kural yok)	Kanunda hic hukum yok	Kiyas (analoji)
Ortulu (Gercek Olmayan) Bosluk	Evet (cok genel)	Kural adaletsiz sonuc veriyor	Amaca uygun daraltma
Hukuk Boslugu	Ne yazili ne yazisiz kural	Hem kanun hem orf adet yok	Hakimin hukuk yaratmasi

Kiyas (Analoji) ve Ceza Hukukunda Kiyas Yasagi

Kiyas, kanunda duzenlenmemis bir konuda benzer nitelikteki baska bir kanun maddesinden yola cikarak sonuca varma yontemidir. Ozel hukukta serbestce uygulanabilir.

Ceza Hukukunda Kanunilik Ilkesinin Diger Sonuclari

• Tipiklik: Yapilan fiil kanundaki suc tanimina birebir uygun olmalidir
• Lehe kanun gecmise yurur: Yeni kanun saniga daha az ceza ongoruyorsa eski olaya da uygulanir
• Aleyhe kanun gecmise yurumez: Yeni kanun daha agir ceza ongoruyorsa eski olaya uygulanmaz