Türkiye'de Tarım

Tarım, birim alandan verim sağlamak amacıyla toprakların işlenmesi ve değerlendirilmesi faaliyetidir. Türkiye ekonomisinde tarımın önemi üç temel noktadan kaynaklanır:

• Temel besin ihtiyacı: 85 milyonluk nüfusun gıda gereksinimi büyük ölçüde tarımdan karşılanır.
• Sanayi hammaddesi: Pamuk tekstil, mısır yağ, şeker pancarı şeker sanayisi için hammadde sağlar.
• Dış ticaret geliri: Fındık, kuru incir, kuru üzüm, kuru kayısı ihracatında Türkiye dünya birincisidir. Kiraz, incir, kayısı, ayva ve haşhaş üretiminde de dünya lideridir.

Türkiye toprakları kullanım açısından dört ana kategoriye ayrılır: ekilip biçilen araziler (en geniş pay), meralar (hayvancılık için otlak alanları), ormanlar ve kullanılmayan araziler (çok eğimli, kurak veya Süriye sınırına yakın bölgeler). Yüz ölçümüne göre tarım alanları en fazla Güneydogu Anadolu ve İç Anadolu bölgelerinde yoğunlaşmıştır. Bu bölgelerde düz plato ve ova arazileri tarımsal faaliyetlerin rahat yapılmasına olanak tanır.

Bölgelere Göre Tarım Alanları

Her bölgenin kendine özgü arazi ve iklim koşulları tarımsal faaliyetleri şekillendirmektedir:

Türkiye'de tarım, yapılış biçimine göre iki temel kategoriye ayrılır. Bu ayrım sınavda en sık sorulan konular arasındadır.

Ekstansif (İlkel) Tarım

Tarımsal faaliyetlerin tamamen iklime, insan ve hayvan gücüne bağlı olarak yürütüldüğü geleneksel yöntemdir. Makine kullanımı yoktur veya çok sınırlıdır. Tarlalar insan ve hayvan gücüyle sürülür, tohum elle ekilir ve ürün yine elle toplanır. Sulama ve gübreleme yaygın değildir. Tüm bu süreçler uzun zaman alır ve yüksek emek gerektirir.

Ekstansif tarımın temel sonuçları:

• Üretim tamamen iklime bağlıdır; yağışın iyi olduğu yıl ürün bol, kötü olduğu yıl az olur. Bu nedenle üretimde dalgalanma fazladır.
• Birim alandan elde edilen verim düşüktür.
• Ürün toplama sırasında kayıplar fazladır.
• Nadas uygulaması yapılır: Toprağın mineral dengesini yenileyebilmesi için bir yıl boş bırakılır. Örneğin İç Anadolu'da bir çiftçi birinci yıl buğday eker, ürünü alır. İkinci yıl aynı tarlaya buğday ekerse toprakta yeterli mineral bulamaz ve verim düşer. Çözüm olarak ikinci yıl tarlaya hiç ekim yapmaz, toprağı dinlendirir. Bu, ekonomik açıdan kayıptır çünkü bir yıl gelir elde edilemez.

Ekstansif tarımın görüldüğü yerler ve nedenleri:

• Doğu Anadolu ve Karadeniz: Yer şekilleri problemi — dağlık ve eğimli arazi makine kullanımını engeller. Trabzon-Rize-Artvin gibi illerde makineyi tarlaya sokmak mümkün değildir.
• İç Anadolu ve Güneydogu Anadolu: Su sorunu — sulama altyapısı yetersiz kaldığında çiftçi nadas yapmak zorunda kalır.

İntensif (Modern) Tarım

Makine, sulama, gübreleme, tohum ıslahı ve seracılığın kullanıldığı gelişmiş yöntemdir. Tarlalar makineyle sürülür, tohum makineyle ekilir, ürün makineyle toplanır. Bu sayede işler kısa sürede hallolur ve kayıplar en aza iner.

• Birim alandan elde edilen verim yüksektir.
• Üretimde dalgalanma azdır çünkü sulama ve gübreleme ile iklime bağımlılık azaltılır.
• Nadas yerine nöbetleşe ekim uygulanır: Bir yıl buğday ekilir, ikinci yıl topraktan farklı mineral alan nohut ekilir. Nohut aynı zamanda toprağa azot sağlar. Böylece tarla her yıl değerlendirilmiş olur.
• Seracılık ile sıcaklık kontrol altına alınabilir; iklim koşulları yapısal olarak düzenlenir.
• Drone ile ilaçlama, cep telefonu ile sulama kontrolü gibi ileri teknolojiler de kullanılmaktadır.

İntensif tarımın yaygın olduğu bölgeler: Marmara, Ege, Akdeniz ve sulamayla birlikte giderek İç Anadolu ile Güneydogu Anadolu.

Plantasyon Tarımı

Geniş alanda tek bir ürünün yetiştirildiği tarım türüdür. Kakao, kahve, kauçuk gibi tropikal ürünler Ekvator kuşağında ve Güneydogu Asya'da bu yöntemle üretilir. Türkiye'de plantasyon tarımı yapılmaz. Sınavda bu seçenek gelirse doğrudan eleyin.

Türkiye'de tarımsal verimliliği ve ürün çeşitliliğini belirleyen çeşitli doğal ve beşerî faktörler bulunur.

Doğal Faktörler

• İklim çeşitliliği: Türkiye'de Akdeniz, Karadeniz, karasal ve sert karasal iklimler görülür. Bu çeşitlilik farklı ürünlerin yetiştirilmesine olanak sağlar. Örneğin Marmara bölgesi geçiş iklimi özelliği gösterir: kuzeyinde Karadeniz iklimine uygun fındık, güneyinde Akdeniz iklimine uygun zeytin, ortasında (Ergene) karasal iklime uygun buğday yetişir. Bu tek başına Türkiye'nin tarım çeşitliliğinin zenginliğini gösterir.
• Yer şekilleri: Düz araziler (ovalar, platolar) tarıma elverişlidir ve makine kullanımına uygundur. Eğimli ve dağlık arazilerde makine kullanımı kısıtlıdır, bahçe tarımı (fındık, çay, zeytin) ön plana çıkar.
• Toprak yapısı: Alüvyal topraklar en verimli tarım topraklarıdır (Çukurova, delta ovaları). Vertisol topraklar Ergene'de ayçiçeği tarımına uygundur.
• Su kaynakları: Akarsuların yüzeyde ve geniş tabanlı vadilerde akması doğal sulama kolaylığı sağlar (Ege-Akdeniz deltaları). İç bölgelerde derin vadilerde akması ise sulama sorununa yol açar.

Beşerî Faktörler

• Sulama yatırımları: GAP (Güneydogu Anadolu Projesi), KOP (Konya Ovası Projesi), Mavi Tünel (Göksu-Konya) ve DSI (Devlet Su İşleri) kanal projeleri Türkiye'nin sulama sorununu çözmeye yöneliktir.
• Makineleşme: 1960'lı yıllardan itibaren gelişmeye başlamış, özellikle 1980'li yıllarda hız kazanmıştır. Tarım alanlarını genişletir, verimi artırır ancak kırsal işsizlik ve göçe de neden olur.
• Tohum ıslahı ve gübreleme: İklime uygun tohum seçimi, laboratuvar ortamında tohum geliştirme ve doğru gübre kullanımı verimi önemli ölçüde artırır. Ancak aşırı gübreleme toprağa zarar verir. Ziraat mühendislerinin toprak analizi yapması bu açıdan kritiktir.
• Çiftçi tercihi: Çiftçiler daha fazla gelir getiren ürünü tercih eder. Bu yüzden Ege-Akdeniz kıyılarında buğday yerine mısır, pamuk veya sanayi bitkileri ekilir. Çiftçinin geleneksel alışkanlıkları da önemli bir faktördür; nöbetleşe ekim gibi modern yöntemlerin yaygınlaşmasını yavaşlatabilir.
• Miras yoluyla toprak parçalanması: Tarlaların nesiller boyunca bölünmesiyle küçülen tarım alanları, ekonomik verimlilik düşer ve çiftçiler tarımdan vazgeçebilir. Örneğin 100 dönümlük buğday tarlası ekonomik olabilir ama 10 dönüme düştüğünde çiftçi için artık karlaraşmaz.
• Pazarlama ve devlet destekleri: Çiftçinin ürününü zamanında ve iyi fiyata satabilmesi tarımın sürdürülebilirliği için şarttır. Para kazanamayan çiftçi tarlaları terk eder.

Türkiye'de tarımın iki temel sorunu sulama ve makineleşmedir. Bu iki konu sınavda ayrı ayrı veya birlikte sorulabilir.

Sulama Sorunu

Tarım büyük ölçüde ilkbahar ve yaz aylarında yapılır. Ürünlerin yetişmesi için sıcaklık gereklidir (tomurcuklanma, olgunlaşma). Ancak Türkiye'nin genelinde 40. paralelin güneyinde kalan bölgelerde Akdeniz ikliminin etkisiyle yazlar sıcak ve kuraktır. Tam da tarımın yapıldığı dönemde yağış yetersiz kalır. Bu paradoks Türkiye tarımının temel sorunudur.

• Sulama sorunu olmayan bölge: Karadeniz (dört mevsim yağış alır, yazları da yağışlıdır). Erzurum-Kars hattında da yazları yağış görülür.
• Sulama sorunu yaşayan bölgeler: İç Anadolu, Güneydogu Anadolu, Ege, Akdeniz, Doğu Anadolu'nun büyük kısmı

Ege ve Akdeniz kıyılarında yüzeyde geniş tabanlı vadilerde akan akarsular ve delta ovaları (Bakırçay, Gediz, Küçük-Büyük Menderes, Çukurova, Silifke, Göksu Deltası) sayesinde sulama kendiliğinden kısmen çözülür. Bafra ve Çarşamba deltalarında da benzer durum geçerlidir.

İç bölgelerde ise akarsular yüksek ve engebeli arazide derin vadilerde akar. Tarla yukarıda kalır, su aşağıda akar. "Fırat akar, biz bakarız" deyimi bu durumu özetler. Suyun tarlaya ulaştırılabilmesi için barajlar inşa edilir, su yukarı çekilir ve kanallarla dağıtılır.

Önemli Sulama Projeleri

• GAP (Güneydogu Anadolu Projesi): Fırat ve Dicle nehirleri üzerinde. Atatürk Barajı bu projenin en önemli parçasıdır. Güneydogu Anadolu'nun tarımsal dönüşümünü sağlamıştır; pamuk, mısır gibi su isteyen ürünler artık burada yetiştirilmektedir.
• KOP (Konya Ovası Projesi): İç Anadolu'nun en büyük sulama projesidir.
• Mavi Tünel: Göksu Nehri'nden Konya'ya su taşır. Konya'da mısır üretiminin artmasını sağlamıştır.

Sulamanın gelişmesiyle birlikte: nadas ortadan kalkar, üretimde dalgalanma azalır, ürün çeşidi artar (pamuk, mısır gibi su isteyen ürünler yetiştirilebilir), verim yükselir ve tarım iklime bağımlılıktan kurtulur.

Yanlış Sulama Yöntemleri

Salma yöntemiyle sulama (ark açıp suyu serbest bırakma) yaygın ancak sorunlu bir yöntemdir. Toprağın en üst verimli tabakası suyla taşınır, çoraklaşmaya yol açar ve su israfına neden olur. Damlama ve yağmurlama gibi modern sulama teknikleri bu sorunu çözer.

Makineleşme Sorunu

Makineleşme 1960'lı yıllardan itibaren gelişmeye başlamış, 1980'li yıllarda hız kazanmıştır. Ancak iki temel engel sürmektedir:

• Ekonomik yetersizlik: Küçük ölçekli çiftçilerin makine alım gücü yoktur.
• Arazi şartları: Karadeniz'de ve Doğu Anadolu'da dağlık-eğimli arazi makine kullanımını fiziksel olarak engeller. Trabzon-Rize'de çay ve fındık tarımı elle yapılmak zorundadır.

Makineleşmenin olumlu etkileri: tarıma ayrılan alan genişler (taşlık araziler temizlenebilir), üretim ve verim artar, iş süresi kısalır. Olumsuz etkisi ise kırsal kesimde insan gücüne ihtiyaç azaldığı için kırdan kente göç artar.

Tahıllar (hububat), Türkiye'de ekim alanı en geniş ürün grubudur. Buğday, arpa, çavdar ve yulaf bu gruba dahildir. Tümü karasal iklim bölgelerinde yetişir.

Buğday

Türkiye'de üretimi ve tüketimi en fazla olan tarım ürünüdür. Un, ekmek, makarna ve poğaça gibi temel gıda maddelerinin hammaddesidir. Yetişme döneminde yağış (ilkbaharda konveksiyonel yağışlar), olgunlaşma döneminde sıcaklık ve kuraklık ister. Bu özellik karasal iklime birebir uyar.

• En fazla üretim: Konya (Türkiye'nin en geniş buğday üretim alanı)
• Yaygın olduğu yerler: İç Anadolu, Doğu Anadolu, Güneydogu Anadolu ve diğer iç bölgeler
• Karadeniz kıyılarında yetişmez çünkü dört mevsim yağış vardır (olgunlaşma döneminde kuraklık şartı sağlanamaz)
• Ege-Akdeniz kıyılarında iklim uygun olmasına rağmen çiftçi tercihi yüzünden az ekilir (daha fazla gelir getiren mısır, pamuk, sanayi bitkileri tercih edilir)

Arpa

Buğdayla aynı iklim koşullarında yetişir, Konya hattında yoğundur. Hayvan yemi ve bira üretiminde kullanılır.

Çavdar ve Yulaf

Karasal iklim bölgelerinde yetişir. Çavdar için Kayseri, yulaf için Sivas hattı ön plandadır. Buğday ve arpaya göre daha sınırlı ekim alanına sahiptir.

Mısır

Doğal ortamı Karadeniz'dir (ıslak iklim, ilkbahar ve yaz döneminde nem ve yağış ister). Ancak sulamanın katkılarıyla artık en fazla Konya'da üretilmektedir. Yağ bitkisi olarak değerlendirilen mısır, ekonomik değeri yüksek olduğu için sulama yapılabilen her yerde tercih edilir. Mavi Tünel projesi ile Göksu Nehri'nden Konya'ya su taşınması mısır üretimini önemli ölçüde desteklemiştir. Daha önce Ege-Akdeniz'de sulama ile yetiştirilen mısır, son yıllarda İç Anadolu'ya ve Güneydogu Anadolu'ya yayılmıştır.

Pirinç

Su içinde (bataklık alanlarda) yetişen nadir ürünlerdendir. En fazla Edirne (Meriç Nehri) civarında üretilir. Ayrıca Bafra, Çarşamba deltaları, Çukurova (Seyhan-Ceyhan), Göksu deltası ve sınırlı olarak Fırat-Dicle havzasında da vardır.

• Ekim alanı dardır ve devlet kontrolündedir.
• Bataklık alanlarda sivrisinek ürer, bu da sıtma hastalığı riskini artırır. Bu yüzden devlet kontrolü şarttır.
• Türkiye'nin pirinç üretimi iç ihtiyacı karşılamaz, Güneydogu Asya'dan (Hindistan, Çin) ithal edilir.

Pamuk

Yetişme döneminde su (ilkbahar sulaması), olgunlaşma döneminde net yaz sıcaklığı ister. Tekstil sanayisinin temel hammaddesidir. Toplama işlemi çok zahmetlidir; Ağustos ayında yılın en sıcak günlerinde sabah erken saatlerde yapılır.

• En fazla: Şanlıurfa (sulamanın katkısıyla GAP bölgesinde büyük artış)
• Adana-Hatay (Çukurova), Aydın-Söke (Ege), Antalya, Güney Marmara
• Iğdır, Malatya (mikroklima etkisiyle sınırlı alan)

İç Anadolu'da pamuk yetişmez çünkü sert karasal iklimde gündüz-gece sıcaklık farkı çok fazladır. Karadeniz kıyılarında da yetişmez çünkü net yaz sıcaklığı yoktur (bulutlu ve yağışlı yaz mevsimi).

Tütün

En fazla Adıyaman'da üretilir. İlkbaharda fideler dikilir, Temmuz-Ağustos dönümünde toplanmaya başlanır. Toplama işlemi en alt yapraklardan yukarı doğru yapılır. Ege bölgesinde ve daha önce Samsun-Bitlis hattında da yaygınken, son yıllarda ekim alanı devlet tarafından sınırlandırılmıştır. İhracat ürünüdür ve kalite kontrolü önemlidir.

Şeker Pancarı

Karasal iklim bölgelerinde yetişir. En fazla Konya'da üretilir. İç Anadolu, Doğu Anadolu, Karadeniz-Marmara-Ege-Akdeniz'in iç kesimlerinde de görülür.

• Çabuk bozulur, hemen işlenmesi gerekir; bu yüzden tarım alanı etrafında şeker fabrikası bulunur.
• Arta kalan küspe hayvan yemi olarak kullanılır (besi hayvancılığı bağlantısı).
• Şeker pancarı – fabrika – besi hayvancılığı üçlemesi önemli bir soru konusudur.
• Ege-Akdeniz kıyılarında çiftçi tercihi yüzünden, Güneydogu Anadolu'da aşırı yaz sıcaklığı yüzünden üretim sınırlıdır.

Haşhaş

Tıpta anestezi alanında kullanılır; ancak uyuşturucu madde de elde edilebildiği için devlet kontrolündedir. En fazla Afyon'da yetişir. Konya hattında da sınırlı alan vardır; Ege'nin iç kesimlerinde Afyon-Burdur hattında yoğunlaşır. Ekim alanı dardır ve bu kısıtlamanın sebebi iklim değil devlet kontrolüdür.

Çay

Anavatanı Güneydogu Asya'dır. Türkiye'de sadece Doğu Karadeniz'de yetişir (%100). Bu varlığın nedeni mikroklima iklim özelliğidir: Kuzey Anadolu Dağları içeriden gelen soğuk havayı keser, denizden gelen nem ve yağış Güneydogu Asya'daki koşullara benzer bir ortam oluşturur. Bu özel iklim Türkiye'nin başka hiçbir yerinde bulunmaz.

• Yılda 3-4 kez toplanır (sürüm). Bu çiftçi için önemli bir avantajdır; yılda dört kez ürün alınabilir.
• Çabuk bozulur, hemen işlenmesi gerekir. Tarım alanı etrafında çay fabrikaları (CAYKUR) bulunur.
• Ekim alanı dardır ve devlet kontrolündedir.
• Birinci kalite çay ilk filizden (ilk sürüm) elde edilir; sonraki sürümlerle kalite kademeli olarak düşer.
• Şeker pancarı ile ortak özelliği: her ikisi de çabuk bozulur ve tarım alanı etrafında fabrika gerektirir.

Fındık

Karadeniz ikliminde yetişir. En fazla Ordu'da üretilir (Giresun da çok önemlidir). Sakarya'da da (Marmara bölgesi) görülür. Dünya fındık ihracatında Türkiye birinci sıradadır. Çikolata yapımında kullanılır; Ordu ve Giresun'da çikolata fabrikaları bulunur.

Keten ve Kenevir

• Keten: Dokumacılık, halat, çuval ve kağıt para yapımında kullanılır. En fazla Uşak.
• Kenevir: Uyuşturucu madde elde edildiği için devlet kontrolündedir. En fazla Kastamonu. Son yıllarda tıbbi ilaç yapımında ve sanayisel faaliyetlerde de kullanılmaya başlanmıştır. Ekim alanı dardır, sebebi devlet kontrolüdür.

Baklagiller

Yağ Bitkileri

Zeytin Hakkında Detaylar

Akdeniz ikliminin simge bitkisidir. Güney Marmara'dan (Gemlik) başlayarak Balıkesir, Çanakkale, Manisa, İzmir, Aydın, Muğla, Antalya, Mersin, Hatay ve Gaziantep'e kadar kıyı şeridinde yetişir. Kış ılıklığı istediği için iç bölgelere gidemez — sulama yapılsa bile kış soğuğu ağacı öldürür. Çünkü zeytin ağaçtır ve ağaç yıl boyunca bulunduğu yerde kalır; mısır gibi mevsimlik ekilip kaldırılmaz.

Zeytinde periyodisite (devirli üretim) görülür: Ağaç bir yıl bol meyve verir (var yılı), ertesi yıl az verir (yok yılı). Bu biyolojik bir özelliktir ve üretim dalgalanmasına yol açar. Aynı durum Antep fıstığında da görülür.

Meyveler

Turunçgiller

Akdeniz ikliminde yetişir, Mersin-Adana hattında yoğundur:

• Limon: Mersin (Türkiye'nin limon başkenti)
• Portakal: Adana (portakal çiçeği festivali düzenlenir)
• Greyfurt: Adana
• Mandalina: Adana-Mersin
• Şeftali: Bursa (en fazla), Mersin ve Antalya da önemli
• Çilek: Mersin (Silifke hattı)

Yumrulu Bitkiler ve Diğerleri

• Patates: Niğde
• Sarımsak: Kastamonu (güncel verilere göre)
• Soğan: İç Anadolu
• Antep Fıstığı: Şanlıurfa-Gaziantep (sulamanın yapılamadığı yerlerde fıstık ön plana çıkarılır)
• Yer Fıstığı: Adana-Osmaniye
• Ceviz: Kahramanmaraş
• Avokado: Antalya (son yıllarda artan üretim)
• Domates: Antalya (sera katkısıyla yıl boyu üretim)
• Anason: Burdur

KPSS'de tarım soruları son yıllarda genellikle harita üzerinden sorulmaktadır. Aşağıdaki tabloda öne çıkan iller ve ürünleri özetlenmiştir. Bu tabloyu mutlaka ezberleyin:

KPSS'de şu iki kategoriye ait ürünler sıkça sorulmaktadır ve genellikle çeldirici olarak kullanılır:

Devlet Kontrolündeki Ürünler

Ekim alanları devlet tarafından sınırlandırılır. Dar ekim alanının sebebi iklim değil, devlet kontrolüdür:

• Haşhaş (Afyon) — Uyuşturucu madde elde edilir, anestezi alanında kullanılır
• Kenevir (Kastamonu) — Uyuşturucu madde elde edilir, tıbbi ilaç ve sanayi alanında kullanılır
• Pirinç (Edirne) — Bataklık alanlarda sıtma hastalığı riski nedeniyle
• Tütün (Adıyaman) — Kalite kontrolü, ekim alanı sınırlandırılmış
• Çay (Doğu Karadeniz) — Devlet kontrolündedir (CAYKUR)

Çabuk Bozulan Ürünler

Toplandıktan sonra hemen işlenmesi gerekir; bu yüzden tarım alanı yakınında fabrika bulunur. Bu özellik sanayi coğrafyası ile bağlantı kurmak açısından önemlidir:

• Şeker pancarı: Şeker fabrikaları (İç Anadolu'da çok sayıda). Küspe hayvan yemi olarak kullanılır.
• Çay: Çay fabrikaları (Doğu Karadeniz'de — CAYKUR). Yılda 3-4 sürüm toplanır.

Anız Yakma

Hasat sonrası tarlada kalan bitki saplarına anız denir. Geleneksel olarak çiftçiler anızı yakar, ancak bu yasaklanmıştır. Nedeni: topraktaki humus ve canlıları (solucan, bakteri) öldürür, toprak verimsizleşir. Ayrıca hava kirliliği, yangın riski ve görüş engeli de oluşturur.

Turfanda Tarım

Mevsiminden önce yetiştirilen sebze ve meyvelere turfanda denir. Akdeniz kıyılarında (Antalya, Mersin) seracılık sayesinde kışın bile domates, biber, salatalık üretilir. Turfanda ürünler piyasaya erken çıktığı için fiyatı yüksektir ve çiftçiye daha fazla gelir sağlar.

Seracılık ve Jeotermal Enerji

Seralarda sıcaklık kontrol altına alınarak iklim koşulları dışında üretim yapılır. Son yıllarda jeotermal enerji ile ısıtılan seralar yaygınlaşmıştır. Ege bölgesinde (Denizli, Aydın) jeotermal kaynaklar seracılıkta kullanılmaktadır. Jeotermal sera avantajı: enerji maliyeti düşer, çevre dostu üretim yapılır.

Mevsimlik İşçi Göçü

Tarım işçileri hasat dönemlerinde bir bölgeden diğerine geçici olarak göç eder. Örneğin Çukurova'da pamuk toplama, Karadeniz'de fındık toplama dönemlerinde yoğun işçi hareketi olur. Bu göç geçici (mevsimlik)tir, kalıcı değildir.

Ekstansif ve İntensif Tarım Karşılaştırması

Dünya İhracatında Birinci Olduğumuz Ürünler

• Fındık (Ordu-Giresun)
• Kuru incir (Aydın)
• Kuru kayısı (Malatya)
• Kuru üzüm (Manisa)

Dünya Üretiminde Birinci Olduğumuz Ürünler

• Fındık
• Kiraz
• İncir
• Kayısı
• Ayva
• Haşhaş

Sulamanın Etkileri (Özet)

Sulama gelişirse:

• Nadas ortadan kalkar
• Üretimde dalgalanma azalır
• Ürün çeşidi artar (pamuk, mısır gibi su isteyen ürünler yetiştirilebilir)
• Verim yükselir
• Tarım iklime bağımlılıktan kurtulur
• Yıl içinde birden fazla ürün alınabilir

Makineleşmenin Etkileri (Özet)

Makineleşme gelişirse:

• Tarıma ayrılan alan genişler (taşlık arazi temizlenir)
• Üretim ve verim artar
• Dalgalanma azalır
• İnsan ve hayvan gücüne duyulan ihtiyaç azalır
• Kırdan kente göç artar (önemli sosyal etki)