Türkiye'nin Su Varlığı

Türkiye'nin su varlığını anlayabilmek için öncelikle temel akarsu kavramlarını bilmek gerekir. Bir akarsuyun doğduğu yere kaynak, denize veya göle ulaştığı yere ağız adı verilir.

Debi (Akım)

Debi, bir akarsuyun belirli bir kesitinden bir saniyede geçen su miktarını ifade eder. Debinin yüksek olması için iki temel koşul gereklidir:

• Yağışın fazla olması (su beslenme kaynağı)
• Eğimin fazla olması (suyun hızlanması)

Bu nedenle Türkiye'de debisi en yüksek akarsular genellikle Doğu Karadeniz bölgesinde bulunur; hem yağış boldur hem de arazi oldukça engebelidir.

Akarsu Rejimi

Bir akarsu yıl boyunca düzenli su taşıyorsa düzenli rejimli, mevsime göre belirgin farklılıklar gösteriyorsa düzensiz rejimli kabul edilir.

Karma Rejim

Uzun akarsular farklı iklim bölgelerinden geçtikleri için hem yağmur hem kar sularıyla beslenirler. Buna karma rejim denir. Kısa boylu ve tek bölgeden geçen akarsuların karma rejimli olması beklenmez.

Anadolu'nun coğrafi yapısı, akarsularımıza kendine özgü ortak nitelikler kazandırmıştır:

Karadeniz Bölgesi, Türkiye'nin en yağışlı bölgesi olup eğimli arazisiyle akarsu enerji potansiyelinin en yüksek olduğu alandır.

Çoruh Nehri

• Doğu Karadeniz'de akar, eğimi ve akış hızı çok fazladır.
• Üzerinde Deriner ve Yusufeli barajları bulunur.
• Türkiye'de doğar, Gürcistan üzerinden (Batum) Karadeniz'e dökülür.
• Türkiye'de doğup yurt dışında denize dökülen 5 akarsuydan biridir.

Harşit Çayı

Doğu Karadeniz'de akan bir diğer önemli akarsudur. Üzerinde Doğankent barajı yer alır. Eğimli araziden aktığı için enerji potansiyeli yüksektir.

Yeşilırmak

• Kolları: Kelkit ve Çekerek.
• İç bölgelerden materyal toplayarak Canik Dağları'nı geçtikten sonra denize ulaşır.
• Denize döküldüğü yerde Çarşamba Delta Ovası'nı oluşturur.
• Tokat ve Amasya illerinden geçer.

Kızılırmak

• Sivas Kızıldağ'dan kaynağını alır.
• Kolları: Devrez, Delice, Gökırmak.
• Denize döküldüğü yerde Bafra Delta Ovası'nı oluşturur.

Bartın Çayı

Batı Karadeniz'de akan Bartın Çayı, Türkiye'de üzerinde kısmen taşımacılık yapılabilen tek akarsu olma özelliğiyle öne çıkar. Batı Karadeniz ormancılık faaliyetlerinin yoğun olduğu bir alan olduğundan, tarihsel olarak kereste taşımacılığında kullanılmıştır.

Filyos Çayı ve Yenice

Zonguldak çevresinden akan Filyos Çayı, bölgedeki taşkömürü madenciliği ve demir-çelik sanayisi nedeniyle kirlenen akarsulardan biridir. Sanayiye bağlı atıklar bu akarsuyun kirlenme oranını artırmıştır.

Sakarya Nehri

• İç Anadolu Bölgesi'nden (Eskişehir) kaynağını alır, Marmara Bölgesi'ni de geçerek Karadeniz'e dökülür. Ege Bölgesi'nden de kollarla beslenir.
• Porsuk kolu Eskişehir'in ortasından geçer.
• Karasu Delta Ovası'nı oluşturarak Karadeniz'e dökülür.
• Çok geniş alandan geçtiği için kirlenme oranı yüksektir.
• Farklı bölgeleri gördüğü için karma rejimli bir akarsudur.

Susurluk Çayı

Güney Marmara'da, Balıkesir-Bursa hattında akan Susurluk Çayı, Nilüfer Çayı kolunu da alarak Marmara Denizi'ne dökülür.

Yükseltinin az olduğu Marmara Bölgesi'nden geçtiği için:

• Akış hızı ve enerji potansiyeli düşüktür.
• Üzerine kurulan barajlar genellikle sulama amaçlıdır (elektrik üretimi değil).
• Yüzeyde aktığı için taşkın riski daha fazladır.

Meriç Nehri, Türkiye'nin Trakya bölgesindeki en önemli akarsuyudur ve birçok ayırt edici özelliğe sahiptir:

• Bulgaristan'dan kaynağını alır (Türkiye sınırları dışında doğar).
• Yunanistan ile doğal sınır oluşturur.
• Kolları: Tunca ve Ergene.
• Ege Denizi'ne dökülür (Marmara Denizi'ne değil).
• Denize döküldüğü yerde Meriç Delta Ovası'nı oluşturur.

Taşkın Özelliği

Meriç Nehri, yükseltinin az olduğu Trakya'da yüzeyde aktığı için taşkın yapma eğilimi yüksektir. Bu taşkın alanları bataklık oluştururken, aynı zamanda pirinç tarımı için uygun ortam sağlar.

Ergene Nehri

Meriç'in kolu olan Ergene, Trakya'daki yoğun sanayi faaliyetleri nedeniyle Türkiye'nin en kirli akarsuları arasında yer alır. Kirlilik sıralamasında Sakarya ve Filyos'un da önünde gösterilir.

Ege Bölgesi yükseltinin az olduğu, haritada yeşil tonların hakim olduğu bir bölgedir. Bu nedenle buradaki akarsular yüzeyde geniş vadiler oluşturur, taşkın yapma eğilimleri yüksektir ve enerji potansiyelleri düşüktür.

Ege'nin Önemli Akarsuları

• Bakırçay — Bakırçay Delta Ovası
• Gediz — Gediz Delta Ovası
• Küçük Menderes — Küçük Menderes Delta Ovası
• Büyük Menderes — Büyük Menderes Delta Ovası

Bu dört akarsu iç bölgelerden bol miktarda materyal taşıyarak kıyıda biriktirme yapar. Her biri kendi adıyla birer delta ovası oluşturur.

Beslenme ve Rejim

Ege akarsularının boyları kısa olduğu ve tek bölgeden geçtikleri için karma rejimli değildirler. Akdeniz ikliminin etkisiyle kışın yağışla beslenip bol su taşırlar, yazın kurak dönemde debi önemli ölçüde düşer. Bu nedenle rejimleri düzensizdir.

Dalaman, Eşen ve Alakır Çayları

Batı Akdeniz'de yer alan bu akarsular, Akdeniz ikliminin etkisiyle kışın bol su taşırken yazın debileri belirgin biçimde azalır.

Aksu, Köprüçay ve Manavgat

Antalya çevresindeki bu akarsular, diğer Akdeniz akarsularından farklı olarak yıl boyunca düzenli su taşırlar. Bunun sebebi karstik kaynaklarla beslenmeleridir.

Antalya çevresinde kalker gibi karstik kayaçlar yaygındır. Bu kayaçlar suyu hızla yerin altına sızdırır. Yeraltına süzülen sular daha sonra karstik kaynaklar olarak yüzeye çıkarak akarsuları besler. Bu sayede:

• Akarsular yazın da kışın da benzer debide akar.
• Sular çok soğuktur (karstik kaynakların özelliği).
• Türkiye'de yeraltı sularının en fazla olduğu bölge burası olur.
• Köprüçay üzerinde rafting gibi su sporları yapılır (yüksek debi + eğim).

Dragon Çayı

Akdeniz'deki önemli projelerden biri, Dragon Çayı üzerine kurulan barajdan 100 km'lik deniz altı borusuyla Kuzey Kıbrıs'a su taşınmasıdır (KKTC Su Temini Projesi). Tatlı suyun verimli değerlendirilmesine iyi bir örnektir.

Göksu Nehri

• Toros Dağları'ndan kaynağını alır.
• Denize döküldüğü yerde Silifke (Göksu) Delta Ovası'nı oluşturur.
• Göksu'nun suyu Mavi Tünel Projesi ile Toros Dağları'nın altından tünellerle Konya Ovası'na taşınmaktadır. Bu proje KOP (Konya Ovası Projesi) kapsamındadır.

Seyhan ve Ceyhan

• Her iki akarsu da iç bölgelerden bol miktarda materyal taşıyarak Türkiye'nin en büyük delta ovası olan Çukurova'yı oluşturur.
• Çukurova, tarımsal üretim açısından Türkiye'nin en verimli alanlarından biridir.

Asi Nehri

• Lübnan Dağları'ndan kaynağını alır.
• Suriye üzerinden geçerek Hatay'dan Akdeniz'e dökülür.
• Türkiye sınırları dışında doğup Türkiye'de denize dökülen iki akarsuydan biridir (diğeri Meriç).
• Kısa bir bölümde Suriye ile doğal sınır oluşturur.

Fırat ve Dicle, yalnızca Türkiye için değil tüm Ortadoğu için stratejik öneme sahip iki büyük akarsudur. Bu iki nehir, Mezopotamya medeniyetini ortaya çıkaran verimli toprakları oluşturmuştur.

Fırat Nehri

• Kolları: Karasu ve Murat.
• Üzerinde Türkiye'nin en büyük barajları: Keban, Karakaya ve Atatürk barajları.
• Türkiye'den çıkarak Suriye ve Irak'a geçer.
• Dicle ile birleşerek Şattülarap adını alır ve Basra Körfezi'ne dökülür.

Dicle Nehri

• Kolları: Botan Çayı ve Zap Suyu.
• Cizre civarında yaklaşık 32-40 km boyunca Türkiye-Suriye doğal sınırını oluşturur.
• Fırat ile birleşip Basra Körfezi'ne ulaşır.

Aras Nehri

• Kolu: Arpaçay.
• Ermenistan ve kısmen Nahçıvan-İran hattında doğal sınır oluşturur.
• Kura ile birleşerek Hazar Denizi'ne (aslında göl) dökülür.

Kura Nehri

Aras ile birleşerek Hazar'a ulaşır. Her ikisi de Türkiye'de doğup yurt dışında denize dökülen akarsulardandır.

Türkiye'de Doğup Yurt Dışında Denize Dökülen 5 Akarsu

Yurt Dışında Doğup Türkiye'de Denize Dökülen 2 Akarsu

Meriç (Bulgaristan'dan gelir, Ege Denizi'ne dökülür) ve Asi (Lübnan'dan gelir, Akdeniz'e dökülür).

Bir akarsuyun tüm kollarıyla birlikte aktığı alana havza denir. Havzalar ikiye ayrılır:

Türkiye yarımada özelliğinde olduğundan akarsularının büyük çoğunluğu denize ulaşır; yani açık havza hakimdir.

Türkiye'nin Başlıca Kapalı Havzaları

1. İç Anadolu (Tuz Gölü) Kapalı Havzası — Türkiye'nin en büyük kapalı havzasıdır.
2. Konya Kapalı Havzası — Beyşehir ve Sığla gölleri bu havzadadır.
3. Van Gölü Kapalı Havzası — Van Gölü'nün okyanusa bağlantısı yoktur.
4. Göller Yöresi Kapalı Havzası — Burdur, Acıgöl, Salda gibi göller sularını denize ulaştıramaz.
5. Hazar Gölü Kapalı Havzası — Elazığ'daki tektonik göl; gideğeni yoktur.
6. Afyon (Akarçay) Kapalı Havzası — Akşehir, Eber gölleri bu havzadadır.

Not: Aras ve Kura nehirleri Hazar Denizi'ne (Kaspi Denizi) dökülür. Hazar Denizi adı "deniz" olsa da coğrafi olarak kapalı bir göldür, bu nedenle Aras-Kura da kapalı havzada yer alır.

Akarsular iç bölgelerden taşıdıkları toprak, kum ve çakılı denize ulaştıkları noktada biriktirerek delta ovaları oluşturur. Bu ovalar Türkiye'nin en verimli tarım alanları arasındadır.

Türkiye'nin bazı akarsuları komşu ülkelerle doğal sınır oluşturur. Akarsuyun iki yakası farklı ülkelere ait olduğunda, akarsu o bölgede doğal sınır kabul edilir.

Sık Gelen Soru Kalıpları

• "Türkiye sınırları içinde en uzun akarsu" = Kızılırmak. "Sınırları kaldırırsak en uzun" = Fırat.
• "Dışarıdan içeri gelen akarsular" = Meriç ve Asi.
• "İçeriden dışarı giden akarsular" = Çoruh, Fırat, Dicle, Aras, Kura (5 adet).
• "Kapalı havzadaki akarsu" = Aras-Kura (Hazar'a gider, kapalı havza).
• "En büyük delta" = Çukurova. "En fazla delta" = Ege.
• "Taşımacılık yapılan tek akarsu" = Bartın Çayı (kısmen, kereste).
• "Doğal sınır yapan akarsular" = Meriç (Yunanistan), Aras/Arpaçay (Ermenistan, İran), Asi (Suriye), Dicle (Suriye).
• "En kirli akarsu" = Ergene. Ardından Sakarya ve Filyos.

Karıştırılan Noktalar

Akarsulardan Yararlanma Biçimleri

• Elektrik üretimi — Hidroelektrik santralleri (HES), eğimi fazla akarsularda
• Sulama — Tarım alanlarının sulanması (GAP, KOP, Mavi Tünel)
• İçme suyu temini — Barajlardan şehirlere su sağlanması
• Su sporları — Rafting (Köprüçay, Çoruh), kano vb.
• Taşımacılık — Genel olarak yapılamaz (istisna: Bartın Çayı)

Türkiye göl bakımından zengin bir ülkedir. Göller oluşum şekillerine göre sınıflandırılır. KPSS'de en sık sorulan konu göl-oluşum eşleştirmesidir.

1. Tektonik Göller

Yer kabuğu hareketleriyle çöken alanlarda (graben, fay hattı) oluşur. Türkiye'de en yaygın göl türüdür.

• Tuz Gölü — İç Anadolu, 1.500 km², Türkiye'nin 2. büyük ve en sığ gölü (ortalama 1-2 m derinlik). Kapalı havzada, suları çok tuzlu. Yazın büyük bölümü kurur.
• Beyşehir Gölü — Türkiye'nin en büyük tatlı su gölü. Açık havza (suyunu dışarıya ulaştırır).
• Eğirdir Gölü — Tatlı su gölü, açık havza. Göller Yöresi'nde olmasına rağmen kapalı havzaya dahil değildir.
• Burdur Gölü — Kapalı havza, suları tuzlu. Beyşehir ve Eğirdir'den farklı olarak suyunu dışarıya ulaştıramaz.
• Sapanca Gölü — Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerinde, Sakarya Nehri'ne bağlı (açık havza).
• İznik Gölü — Graben alanında oluşmuş, Türkiye'nin 5. büyük gölü.
• Hazar Gölü — Elazığ'da, tektonik kökenli.

2. Volkanik Göller

Volkan ağızlarında (krater, kaldera, maar) oluşan çukurlardaki göllerdir.

• Nemrut Gölü (Bitlis) — Kaldera gölü.
• Meke Tuzlası (Konya) — Maar gölü. "Dünyanın Nazar Boncuğu" olarak bilinir.

3. Van Gölü — Volkanik Set Gölü (Karma Yapılı)

Türkiye'nin en büyük gölü (3.713 km²). Nemrut volkanından çıkan lavların tektonik bir çanağın önünü kapatmasıyla oluşmuştur. Yani hem tektonik çanak hem volkanik set var = karma yapılı.

• Suları sodalıdır — sebebi kapalı havza değil, volkanik kayaçların göl tabanındaki kimyasal bileşimidir.
• Kapalı havza özelliğindedir (okyanusa bağlantısı yok).

4. Karstik Göller

Kireçtaşının erimesiyle (çözünmesiyle) oluşan çukurlardaki göllerdir. Teke Yarımadası ve Göller Yöresi'nde yaygındır.

• Salda Gölü, Avlan Gölü, Elmalı Gölü, Kestel Gölü

5. Set Gölleri

Bir engelin vadi veya çanağın önünü kapatmasıyla oluşur. Engelin türüne göre alt gruplara ayrılır:

Doğal Göl ile Baraj Gölü Farkı

• Baraj gölleri insan eliyle oluşturulur (set yapılır); doğal göller doğal süreçlerle oluşur.
• Baraj göllerinin su seviyesi mevsimsel olarak daha fazla değişir (elektrik üretimi ve sulama için su bırakılır).
• Hem doğal göllerde hem baraj göllerinde balık yaşar — "baraj göllerinde balık yaşamaz" ifadesi yanlıştır.

Yeraltı suları, yağışların yerin altına sızmasıyla oluşur. Yüzeye çıkış biçimlerine göre farklı kaynak türleri vardır. KPSS'de kaynak türleri ve özellikleri sık sık sorulmaktadır.

Türkiye akarsularının debisi (su miktarı) mevsime göre önemli değişiklikler gösterir. Bu durum arazinin genç yapısı ve iklim çeşitliliği ile ilgilidir.

Genel Kural: Debi İlkbaharda En Yüksek

Türkiye genelinde akarsu debileri ilkbaharda (Nisan-Mayıs) zirve yapar. Sebebi:

• Kar erimeleri — Kışın dağlarda biriken kar ve buz ilkbaharda erir.
• Bahar yağışları — Yağmurlar da kar erimesiyle birleşir.
• Özellikle Fırat, Dicle ve Doğu Karadeniz akarsularında bu etki çok belirgindir.

Denge Profili ve Genç Arazi

Türkiye akarsularının çoğu denge profiline ulaşmamıştır — yani aşındırma süreci devam etmektedir. Bu durum arazinin genç oluşumlu olduğunun kanıtıdır.